इमास्ता मन्मथवतां हिताः प्रतिहता दिशः। अनुलिप्ता इव घनैर्नष्टग्रहनिशाकराः
पूर्वी प्रियकरांना प्रिय असलेल्या या दिशा आता जणू ढगांनी झाकल्या गेल्या आहेत, आणि चंद्र-तारे हरवले आहेत.
क्वचिद् बाष्पाभिसंरुद्धान् वर्षागमसमुत्सुकान्। कुटजान् पश्य सौमित्रे पुष्पितान् गिरिसानुषु। मम शोकाभिभूतस्य कामसंदीपनान् स्थितान्
सौमित्रा, पाहा या डोंगर उतारांवर कुटजाची फुललेली झाडं! काही झाडं जणू पावसाची आतुरतेने वाट पाहून, अश्रूंनी दाटलेली आहेत. ती माझ्या दुःखाची आणि इच्छेची जाणीव करून देतात.
रजः प्रशान्तं सहिमोऽद्य वायु- र्निदाघदोषप्रसराः प्रशान्ताः। स्थिता हि यात्रा वसुधाधिपानां प्रवासिनो यान्ति नराः स्वदेशान्
आज धूळ शांत झाली आहे, वारा मंद आहे, आणि उन्हाचा त्रासही कमी झाला आहे. राजांची प्रवास थांबली आहे आणि प्रवासी आपल्या गावाकडे परतू लागले आहेत.
सम्प्रस्थिता मानसवासलुब्धाः प्रियान्विताः सम्प्रति चक्रवाकाः। अभीक्ष्णवर्षोदकविक्षतेषु यानानि मार्गेषु न सम्पतन्ति
आता चक्रवाक पक्षी आपल्या सरोवरात जाण्याची ओढ लागून, जोडीदारांसोबत निघाले आहेत. सतत पावसाने भिजलेल्या रस्त्यांवर गाड्या जात नाहीत.
क्वचित् प्रकाशं क्वचिदप्रकाशं नभः प्रकीर्णाम्बुधरं विभाति। क्वचित् क्वचित् पर्वतसंनिरुद्धं रूपं यथा शान्तमहार्णवस्य
आकाशात ठिकठिकाणी मेघ पसरले आहेत. कुठे उजळ, कुठे गडद, तर कधी डोंगरांनी झाकलेले दिसते. हे दृश्य शांत महासागरासारखे वाटते.
व्यामिश्रितं सर्जकदम्बपुष्पै- र्नवं जलं पर्वतधातुताम्रम्। मयूरकेकाभिरनुप्रयातं शैलापगाः शीघ्रतरं वहन्ति
सरजा आणि कदंबाच्या फुलांनी मिसळलेले, डोंगरातील खनिजांनी लालसर झालेले पाणी, मोरांच्या केकांनी गूंजत, डोंगरातून वेगाने वाहते.
रसाकुलं षट्पदसंनिकाशं प्रभुज्यते जम्बुफलं प्रकामम्। अनेकवर्णं पवनावधूतं भूमौ पतत्याम्रफलं विपक्वम्
रसाने भरलेले, मधमाशांनी वेढलेले जांभूळ फळ लोक आवडीने खात आहेत. वाऱ्याने हललेली, रंगीबेरंगी, पूर्ण पिकलेली आंब्याची फळं जमिनीवर पडत आहेत.
विद्युत्पताकाः सबलाकमालाः शैलेन्द्रकूटाकृतिसंनिकाशाः। गर्जन्ति मेघाः समुदीर्णनादा मत्ता गजेन्द्रा इव संयुगस्थाः
वीजेच्या पताका आणि बगळ्यांच्या माळांनी सजलेले, डोंगरशिखरांसारखे दिसणारे मेघ, मोठ्या गजरात गडगडत आहेत, जणू मदमस्त हत्ती युद्धासाठी सज्ज आहेत.
वर्षोदकाप्यायितशाद्वलानि प्रवृत्तनृत्तोत्सवबर्हिणानि। वनानि निर्वृष्टबलाहकानि पश्यापराह्णेष्वधिकं विभान्ति
पावसाच्या पाण्याने हिरवीगार झालेली कुरणे, आणि आनंदाने नाचणाऱ्या मोरांनी भरलेली ही अरण्ये, दुपारी, पाऊस थांबल्यावर, अधिकच सुंदर दिसतात.
समुद्वहन्तः सलिलातिभारं बलाकिनो वारिधरा नदन्तः। महत्सु शृङ्गेषु महीधराणां विश्रम्य विश्रम्य पुनः प्रयान्ति
पाण्याने भरलेले मेघ, बगळ्यांच्या आवाजाने गूंजत, मोठ्या पर्वतांच्या शिखरांवर थांबत, पुन्हा पुन्हा विश्रांती घेत पुढे जातात.
मेघाभिकामा परिसम्पतन्ती सम्मोदिता भाति बलाकपंक्तिः। वातावधूता वरपौण्डरीकी लम्बेव माला रुचिराम्बरस्य
मेघांपर्यंत पोहोचण्याची ओढ असलेली, आनंदी बगळ्यांची रांग, वाऱ्याने हलणाऱ्या सुंदर पांढऱ्या कमळांच्या माळेसारखी, आकाशात झुलताना दिसते.
बालेन्द्रगोपान्तरचित्रितेन विभाति भूमिर्नवशाद्वलेन। गात्रानुपृक्तेन शुकप्रभेण नारीव लाक्षोक्षितकम्बलेन
कोवळ्या हिरव्या गवताने, आणि इंद्रगोप किड्यांच्या लाल डागांनी सजलेली पृथ्वी, पोपटाच्या फिकट रंगाने स्पर्शलेली, जणू लाक रंग लावलेल्या शालीने झाकलेली स्त्री शोभते तशी भासते.
निद्रा शनैः केशवमभ्युपैति द्रुतं नदी सागरमभ्युपैति। हृष्टा बलाका घनमभ्युपैति कान्ता सकामा प्रियमभ्युपैति
केशवाला हळूहळू झोप येते, नदी वेगाने समुद्राकडे धावते, आनंदी बगळा मेघाकडे जातो, आणि प्रियेला भेटण्याची इच्छा पूर्ण झालेली स्त्री आपल्या प्रियाजवळ जाते.
जाता वनान्ताः शिखिसुप्रनृत्ता जाताः कदम्बाः सकदम्बशाखाः। जाता वृषा गोषु समानकामा जाता मही सस्यवनाभिरामा
वनाच्या कडेला मोर छान नाचत आहेत, कदंबाची झाडे फुलांनी आणि फांद्यांनी डवरली आहेत, बैल आणि गायींच्या इच्छा जुळल्या आहेत, आणि पृथ्वी हिरव्या शेतांनी शोभली आहे.
वहन्ति वर्षन्ति नदन्ति भान्ति ध्यायन्ति नृत्यन्ति समाश्वसन्ति। नद्यो घना मत्तगजा वनान्ताः प्रियाविहीनाः शिखिनः प्लवंगमाः
नद्या वाहतात, मेघ पाऊस पाडतात, मदमस्त हत्ती गर्जना करतात, जंगलाच्या काठावर प्रकाश पडतो; हे सगळे ध्यान करतात, नाचतात, विश्रांती घेतात. पण प्रियजनांशिवाय राहिलेले मोर आणि वानर मात्र तळमळत राहतात.
धारानिपातैरभिहन्यमानाः कदम्बशाखासु विलम्बमानाः। क्षणार्जितं पुष्परसावगाढं शनैर्मदं षट्चरणास्त्यजन्ति
पावसाच्या धारा झाडांच्या फांद्यांवर आदळतात, तिथे चिकटून बसलेली मधमाशा नव्या उमललेल्या फुलांमधून पटकन गोड मध गोळा करतात आणि मग हळूहळू आपली नशा सोडतात.
अङ्गारचूर्णोत्करसंनिकाशैः फलैः सुपर्याप्तरसैः समृद्धैः। जम्बूद्रुमाणां प्रविभान्ति शाखा निपीयमाना इव षट्पदौघैः
जांभूळ झाडांच्या फांद्या, अंगाराच्या पूडेसारख्या लालसर आणि रसाने भरलेल्या फळांनी ओतप्रोत भरलेल्या, मधमाशांच्या झुंडी जणू त्यातला रस पित आहेत असे भासतात.
तडित्पताकाभिरलंकृताना- मुदीर्णगम्भीरमहारवाणाम्। विभान्ति रूपाणि बलाहकानां रणोत्सुकानामिव वारणानाम्
आकाशात विजेच्या झेंड्यांनी सजलेले आणि मोठ्या गडगडाटाने दुमदुमणारे मेघ, जणू रणासाठी उत्सुक असलेल्या हत्तींसारखे तेजस्वी दिसतात.
मार्गानुगः शैलवनानुसारी सम्प्रस्थितो मेघरवं निशम्य। युद्धाभिकामः प्रतिनादशङ्की मत्तो गजेन्द्रः प्रतिसंनिवृत्तः
डोंगरदऱ्या आणि जंगलातून आपला मार्ग काढणारा मोठा हत्ती, मेघांचा गडगडाट ऐकतो, युद्धाची इच्छा असूनही प्रतिध्वनीची भीती वाटून, मदमस्त अवस्थेत मागे फिरतो.
क्वचित् प्रगीता इव षट्पदौघैः क्वचित् प्रनृत्ता इव नीलकण्ठैः। क्वचित् प्रमत्ता इव वारणेन्द्रै- र्विभान्त्यनेकाश्रयिणो वनान्ताः
कुठे मधमाशांच्या गाण्याने, कुठे निळ्या गळ्याच्या मोरांच्या नृत्याने, तर कुठे मदमस्त हत्तींच्या गर्जनेने, जंगलाच्या कडा वेगवेगळ्या रूपात शोभून दिसतात.
कदम्बसर्जार्जुनकन्दलाढ्या वनान्तभूमिर्मधुवारिपूर्णा। मयूरमत्ताभिरुतप्रनृत्तै- रापानभूमिप्रतिमा विभाति
कदंब, साज आणि अर्जुन यांच्या कोंबांनी समृद्ध, मधमिश्रित पाण्याने भरलेली जंगलातील जमीन, पावसाने मस्त झालेले मोर नाचत आणि ओरडत असल्याने, जणू मद्यशाळेच्या जमिनीप्रमाणे चमकते.
मुक्तासमाभं सलिलं पतद् वै सुनिर्मलं पत्रपुटेषु लग्नम्। हृष्टा विवर्णच्छदना विहंगाः सुरेन्द्रदत्तं तृषिताः पिबन्ति
मोत्याच्या माळेसारखे स्वच्छ आणि निर्मळ पाणी पानांच्या घड्यांमध्ये साठलेले असते; रंग उडालेल्या, तहानलेल्या पक्षी ते पाणी, जणू देवेंद्राने दिले आहे असे मानून, आनंदाने पितात.
षट्पादतन्त्रीमधुराभिधानं प्लवंगमोदीरितकण्ठतालम्। आविष्कृतं मेघमृदङ्गनादै- र्वनेषु संगीतमिव प्रवृत्तम्
मधमाशांच्या गोड गुणगुणी, वानरांच्या टाळ्यांचा ताल आणि मेघांच्या गडगडाटाचा आवाज मिळून, जणू जंगलात एखादे गाण्याचे मैफिल सुरू झाली आहे असे वाटते.
क्वचित् प्रनृत्तैः क्वचिदुन्नदद्भिः क्वचिच्च वृक्षाग्रनिषण्णकायैः। व्यालम्बबर्हाभरणैर्मयूरै- र्वनेषु संगीतमिव प्रवृत्तम्
कुठे नाचणारे, कुठे मोठ्याने ओरडणारे, तर कुठे झाडांच्या टोकावर लांब पिसारा लटकवत बसलेले मोर—जंगलात जणू संगीतच उमटले आहे असे वाटते.
स्वनैर्घनानां प्लवगाः प्रबुद्धा विहाय निद्रां चिरसंनिरुद्धाम्। अनेकरूपाकृतिवर्णनादा नवाम्बुधाराभिहता नदन्ति
मेघांच्या आवाजाने जागे झालेले वानर, खूप दिवसांची झोप सोडून, नव्या पावसाच्या सरींनी भिजून, अनेक प्रकारच्या रूपात आणि आवाजात ओरडू लागतात.
नद्यः समुद्वाहितचक्रवाका- स्तटानि शीर्णान्यपवाहयित्वा। दृप्ता नवप्रावृतपूर्णभोगा- दृतं स्वभर्तारमुपोपयान्ति
नद्यांनी आपल्या काठावर आश्रय घेतलेल्या चक्रवाकांना वाहून नेले, काठ साफ केले आणि नव्या पावसाने फुगून, त्या वेगाने आपल्या समुद्रस्वामीकडे धाव घेतात.
नीलेषु नीला नववारिपूर्णा मेघेषु मेघाः प्रतिभान्ति सक्ताः। दवाग्निदग्धेषु दवाग्निदग्धाः शैलेषु शैला इव बद्धमूलाः
निळ्या डोंगरांवर नव्या पावसाने भरलेले निळे मेघ जणू चिकटून आहेत असे दिसतात; ज्या जंगलांना वनव्याने जाळले आहे, तिथे मेघही जणू आगच आहेत; डोंगरांवर ते डोंगरांसारखेच घट्ट उभे आहेत.
प्रमत्तसंनादितबर्हिणानि सशक्रगोपाकुलशाद्वलानि। चरन्ति नीपार्जुनवासितानि गजाः सुरम्याणि वनान्तराणि
मदमस्त मोरांच्या आवाजाने दुमदुमलेली, इंद्रगोपांनी भरलेली हिरवी गवताची कुरणे, कदंब आणि अर्जुन फुलांच्या सुगंधाने दरवळणारी रम्य जंगलातील जागा, हत्ती आनंदाने फिरतात.
नवाम्बुधाराहतकेसराणि द्रुतं परित्यज्य सरोरुहाणि। कदम्बपुष्पाणि सकेसराणि नवानि हृष्टा भ्रमराः पिबन्ति
नव्या पावसाच्या सरींनी फुलांच्या केसरांना भिजवलेली कमळे सोडून, आनंदी मधमाशा ताज्या कदंब फुलांमधील केसरयुक्त मध पितात.
मत्ता गजेन्द्रा मुदिता गवेन्द्रा वनेषु विक्रान्ततरा मृगेन्द्राः। रम्या नगेन्द्राः निभृता नरेन्द्राः प्रक्रीडितो वारिधरैः सुरेन्द्रः
मदमस्त हत्ती, आनंदी गायी, जंगलात अधिक बळकट झालेले सिंह, सुंदर पर्वत, शांत झालेले राजे आणि मेघांशी खेळणारा इंद्र—सर्वत्र आनंद आणि उत्साह पसरलेला आहे.