स तदा वालिनं हत्वा सुग्रीवमभिषिच्य च। वसन् माल्यवतः पृष्ठे रामो लक्ष्मणमब्रवीत्
त्यावेळी वालीनचा वध करून आणि सुग्रीवाचा राज्याभिषेक करून, राम मालयवत पर्वताच्या उतारावर राहात असताना लक्ष्मणाला म्हणाला.
अयं स कालः सम्प्राप्तः समयोऽद्य जलागमः। सम्पश्य त्वं नभो मेघैः संवृतं गिरिसंनिभैः
हा तो काळ आला आहे, आज पावसाळ्याचा ऋतू सुरू झाला आहे; पाहा, आकाश डोंगरासारख्या मोठ्या मेघांनी झाकलं आहे.
नवमासधृतं गर्भं भास्करस्य गभस्तिभिः। पीत्वा रसं समुद्राणां द्यौः प्रसूते रसायनम्
आकाशाने नऊ महिने सूर्यकिरणांचं गर्भधारण केलं, समुद्रांचा रस प्यायल्यावर आता ते पावसाच्या अमृताचा जन्म देत आहे.
शक्यमम्बरमारुह्य मेघसोपानपंक्तिभिः। कुटजार्जुनमालाभिरलंकर्तुं दिवाकरः
मेघांच्या पायऱ्यांनी सजलेल्या आकाशावर चढून, सूर्य स्वतःला कुडज आणि अर्जुन फुलांच्या माळांनी सजवू शकतो.
संध्यारागोत्थितैस्ताम्रैरन्तेष्वपि च पाण्डुभिः। स्निग्धैरभ्रपटच्छेदैर्बद्धव्रणमिवाम्बरम्
संध्येच्या लाल आणि फिकट छटांनी, आणि मेघांच्या गडद पट्ट्यांनी, आकाश जणू जखमांवर पट्टी बांधल्यासारखं दिसतं.
मन्दमारुतिनिःश्वासं संध्याचन्दनरञ्जितम्। आपाण्डुजलदं भाति कामातुरमिवाम्बरम्
हळुवार वाऱ्याच्या श्वासाने, संध्याकाळच्या चंदनासारख्या रंगाने आणि फिकट मेघांनी, आकाश जणू प्रेमवेड्या मनासारखं चमकतं.
एषा घर्मपरिक्लिष्टा नववारिपरिप्लुता। सीतेव शोकसंतप्ता मही बाष्पं विमुञ्चति
ही पृथ्वी, उन्हाने तगमगलेली आणि आता नव्या पावसाने भिजलेली, जणू दुःखाने व्याकुळ स्त्रीसारखी अश्रू ढाळते आहे.
मेघोदरविनिर्मुक्ताः कर्पूरदलशीतलाः। शक्यमञ्जलिभिः पातुं वाताः केतकगन्धिनः
मेघांच्या पोटातून सुटलेले, कर्पूराच्या पाकळ्यांसारखे थंड आणि केतकीच्या सुगंधाने भरलेले वारे, हाताच्या ओंजळीने प्यावेसे वाटतात.
एष फुल्लार्जुनः शैलः केतकैरभिवासितः। सुग्रीव इव शान्तारिर्धाराभिरभिषिच्यते
हे बघ, हा डोंगर अर्जुनाच्या फुलांनी बहरलेला आहे, केतकीच्या सुवासाने दरवळलेला आहे, आणि पावसाच्या धारांनी न्हालेला आहे. जसा शांत झालेला सुग्रीव अभिषेक घेतो, तसा हा डोंगरही शोभतोय.
मेघकृष्णाजिनधरा धारायज्ञोपवीतिनः। मारुतापूरितगुहाः प्राधीता इव पर्वताः
काळ्या मेघांनी झाकलेले, पावसाच्या धारांनी जणू यज्ञोपवीत घातलेले हे डोंगर, त्यांच्या गुंफा वाऱ्याने भरलेल्या आहेत. जणू काही ऋषी वेदपठण करत आहेत, तशी त्यांची छटा दिसते.
कशाभिरिव हैमीभिर्विद्युद्भिरभिताडितम्। अन्तःस्तनितनिर्घोषं सवेदनमिवाम्बरम्
आकाशात सोन्यासारख्या वीजा जणू चाबकांसारख्या चमकत आहेत, आणि आतून गडगडाटाचा आवाज घुमतोय. त्यामुळे आकाश जणू वेदनेने थरथरत आहे.
नीलमेघाश्रिता विद्युत् स्फुरन्ती प्रतिभाति मे। स्फुरन्ती रावणस्याङ्के वैदेहीव तपस्विनी
काळ्या मेघांवर चमकणारी वीज मला अशी वाटते की, जणू रावणाच्या मांडीवर थरथरणारी, तपस्विनी सीता आहे.
इमास्ता मन्मथवतां हिताः प्रतिहता दिशः। अनुलिप्ता इव घनैर्नष्टग्रहनिशाकराः
पूर्वी प्रियकरांना प्रिय असलेल्या या दिशा आता जणू ढगांनी झाकल्या गेल्या आहेत, आणि चंद्र-तारे हरवले आहेत.
क्वचिद् बाष्पाभिसंरुद्धान् वर्षागमसमुत्सुकान्। कुटजान् पश्य सौमित्रे पुष्पितान् गिरिसानुषु। मम शोकाभिभूतस्य कामसंदीपनान् स्थितान्
सौमित्रा, पाहा या डोंगर उतारांवर कुटजाची फुललेली झाडं! काही झाडं जणू पावसाची आतुरतेने वाट पाहून, अश्रूंनी दाटलेली आहेत. ती माझ्या दुःखाची आणि इच्छेची जाणीव करून देतात.
रजः प्रशान्तं सहिमोऽद्य वायु- र्निदाघदोषप्रसराः प्रशान्ताः। स्थिता हि यात्रा वसुधाधिपानां प्रवासिनो यान्ति नराः स्वदेशान्
आज धूळ शांत झाली आहे, वारा मंद आहे, आणि उन्हाचा त्रासही कमी झाला आहे. राजांची प्रवास थांबली आहे आणि प्रवासी आपल्या गावाकडे परतू लागले आहेत.
सम्प्रस्थिता मानसवासलुब्धाः प्रियान्विताः सम्प्रति चक्रवाकाः। अभीक्ष्णवर्षोदकविक्षतेषु यानानि मार्गेषु न सम्पतन्ति
आता चक्रवाक पक्षी आपल्या सरोवरात जाण्याची ओढ लागून, जोडीदारांसोबत निघाले आहेत. सतत पावसाने भिजलेल्या रस्त्यांवर गाड्या जात नाहीत.
क्वचित् प्रकाशं क्वचिदप्रकाशं नभः प्रकीर्णाम्बुधरं विभाति। क्वचित् क्वचित् पर्वतसंनिरुद्धं रूपं यथा शान्तमहार्णवस्य
आकाशात ठिकठिकाणी मेघ पसरले आहेत. कुठे उजळ, कुठे गडद, तर कधी डोंगरांनी झाकलेले दिसते. हे दृश्य शांत महासागरासारखे वाटते.
व्यामिश्रितं सर्जकदम्बपुष्पै- र्नवं जलं पर्वतधातुताम्रम्। मयूरकेकाभिरनुप्रयातं शैलापगाः शीघ्रतरं वहन्ति
सरजा आणि कदंबाच्या फुलांनी मिसळलेले, डोंगरातील खनिजांनी लालसर झालेले पाणी, मोरांच्या केकांनी गूंजत, डोंगरातून वेगाने वाहते.
रसाकुलं षट्पदसंनिकाशं प्रभुज्यते जम्बुफलं प्रकामम्। अनेकवर्णं पवनावधूतं भूमौ पतत्याम्रफलं विपक्वम्
रसाने भरलेले, मधमाशांनी वेढलेले जांभूळ फळ लोक आवडीने खात आहेत. वाऱ्याने हललेली, रंगीबेरंगी, पूर्ण पिकलेली आंब्याची फळं जमिनीवर पडत आहेत.
विद्युत्पताकाः सबलाकमालाः शैलेन्द्रकूटाकृतिसंनिकाशाः। गर्जन्ति मेघाः समुदीर्णनादा मत्ता गजेन्द्रा इव संयुगस्थाः
वीजेच्या पताका आणि बगळ्यांच्या माळांनी सजलेले, डोंगरशिखरांसारखे दिसणारे मेघ, मोठ्या गजरात गडगडत आहेत, जणू मदमस्त हत्ती युद्धासाठी सज्ज आहेत.
वर्षोदकाप्यायितशाद्वलानि प्रवृत्तनृत्तोत्सवबर्हिणानि। वनानि निर्वृष्टबलाहकानि पश्यापराह्णेष्वधिकं विभान्ति
पावसाच्या पाण्याने हिरवीगार झालेली कुरणे, आणि आनंदाने नाचणाऱ्या मोरांनी भरलेली ही अरण्ये, दुपारी, पाऊस थांबल्यावर, अधिकच सुंदर दिसतात.
समुद्वहन्तः सलिलातिभारं बलाकिनो वारिधरा नदन्तः। महत्सु शृङ्गेषु महीधराणां विश्रम्य विश्रम्य पुनः प्रयान्ति
पाण्याने भरलेले मेघ, बगळ्यांच्या आवाजाने गूंजत, मोठ्या पर्वतांच्या शिखरांवर थांबत, पुन्हा पुन्हा विश्रांती घेत पुढे जातात.
मेघाभिकामा परिसम्पतन्ती सम्मोदिता भाति बलाकपंक्तिः। वातावधूता वरपौण्डरीकी लम्बेव माला रुचिराम्बरस्य
मेघांपर्यंत पोहोचण्याची ओढ असलेली, आनंदी बगळ्यांची रांग, वाऱ्याने हलणाऱ्या सुंदर पांढऱ्या कमळांच्या माळेसारखी, आकाशात झुलताना दिसते.
बालेन्द्रगोपान्तरचित्रितेन विभाति भूमिर्नवशाद्वलेन। गात्रानुपृक्तेन शुकप्रभेण नारीव लाक्षोक्षितकम्बलेन
कोवळ्या हिरव्या गवताने, आणि इंद्रगोप किड्यांच्या लाल डागांनी सजलेली पृथ्वी, पोपटाच्या फिकट रंगाने स्पर्शलेली, जणू लाक रंग लावलेल्या शालीने झाकलेली स्त्री शोभते तशी भासते.
निद्रा शनैः केशवमभ्युपैति द्रुतं नदी सागरमभ्युपैति। हृष्टा बलाका घनमभ्युपैति कान्ता सकामा प्रियमभ्युपैति
केशवाला हळूहळू झोप येते, नदी वेगाने समुद्राकडे धावते, आनंदी बगळा मेघाकडे जातो, आणि प्रियेला भेटण्याची इच्छा पूर्ण झालेली स्त्री आपल्या प्रियाजवळ जाते.
जाता वनान्ताः शिखिसुप्रनृत्ता जाताः कदम्बाः सकदम्बशाखाः। जाता वृषा गोषु समानकामा जाता मही सस्यवनाभिरामा
वनाच्या कडेला मोर छान नाचत आहेत, कदंबाची झाडे फुलांनी आणि फांद्यांनी डवरली आहेत, बैल आणि गायींच्या इच्छा जुळल्या आहेत, आणि पृथ्वी हिरव्या शेतांनी शोभली आहे.
वहन्ति वर्षन्ति नदन्ति भान्ति ध्यायन्ति नृत्यन्ति समाश्वसन्ति। नद्यो घना मत्तगजा वनान्ताः प्रियाविहीनाः शिखिनः प्लवंगमाः
नद्या वाहतात, मेघ पाऊस पाडतात, मदमस्त हत्ती गर्जना करतात, जंगलाच्या काठावर प्रकाश पडतो; हे सगळे ध्यान करतात, नाचतात, विश्रांती घेतात. पण प्रियजनांशिवाय राहिलेले मोर आणि वानर मात्र तळमळत राहतात.
धारानिपातैरभिहन्यमानाः कदम्बशाखासु विलम्बमानाः। क्षणार्जितं पुष्परसावगाढं शनैर्मदं षट्चरणास्त्यजन्ति
पावसाच्या धारा झाडांच्या फांद्यांवर आदळतात, तिथे चिकटून बसलेली मधमाशा नव्या उमललेल्या फुलांमधून पटकन गोड मध गोळा करतात आणि मग हळूहळू आपली नशा सोडतात.
अङ्गारचूर्णोत्करसंनिकाशैः फलैः सुपर्याप्तरसैः समृद्धैः। जम्बूद्रुमाणां प्रविभान्ति शाखा निपीयमाना इव षट्पदौघैः
जांभूळ झाडांच्या फांद्या, अंगाराच्या पूडेसारख्या लालसर आणि रसाने भरलेल्या फळांनी ओतप्रोत भरलेल्या, मधमाशांच्या झुंडी जणू त्यातला रस पित आहेत असे भासतात.
तडित्पताकाभिरलंकृताना- मुदीर्णगम्भीरमहारवाणाम्। विभान्ति रूपाणि बलाहकानां रणोत्सुकानामिव वारणानाम्
आकाशात विजेच्या झेंड्यांनी सजलेले आणि मोठ्या गडगडाटाने दुमदुमणारे मेघ, जणू रणासाठी उत्सुक असलेल्या हत्तींसारखे तेजस्वी दिसतात.