अहं तु खलु ते वीर्यं प्रसुप्तं प्रतिबोधये। दीप्तैराहुतिभिः काले भस्मच्छन्नमिवानलम्
मी तुझ्या सुप्त असलेल्या सामर्थ्याला जागं करीन, जसं राखेखाली लपलेली ज्वाळा योग्य वेळी तेजस्वी आहुतींनी पेटवली जाते.
लक्ष्मणस्य हि तद् वाक्यं प्रतिपूज्य हितं शुभम्। राघवः सुहृदं स्निग्धमिदं वचनमब्रवीत्
लक्ष्मणाने दिलेला हितकारक आणि शुभ सल्ला मान्य करून, राघवाने आपल्या प्रिय मित्राला प्रेमळ शब्दांनी उत्तर दिलं.
वाच्यं यदनुरक्तेन स्निग्धेन च हितेन च। सत्यविक्रमयुक्तेन तदुक्तं लक्ष्मण त्वया
लक्ष्मण, जो आपला, प्रेमळ आणि हितचिंतक आहे, सत्य आणि शौर्याने युक्त आहे, त्याने जे बोलावं तेच तू बोललास.
एष शोकः परित्यक्तः सर्वकार्यावसादकः। विक्रमेष्वप्रतिहतं तेजः प्रोत्साहयाम्यहम्
सर्व कामांमध्ये अडथळा आणणारा हा शोक मी आता सोडून दिला आहे; तुझ्या शौर्यातील न थांबणारी ऊर्जा मी प्रोत्साहित करतो.
शरत्कालं प्रतीक्षिष्ये स्थितोऽस्मि वचने तव। सुग्रीवस्य नदीनां च प्रसादमनुपालयन्
तू सांगितल्याप्रमाणे मी शरद ऋतूची वाट पाहीन आणि सुग्रीव व नद्यांचा अनुग्रह मिळवण्याचा प्रयत्न करीन.
उपकारेण वीरस्तु प्रतिकारेण युज्यते। अकृतज्ञोऽप्रतिकृतो हन्ति सत्त्ववतां मनः
वीर माणूस उपकाराला परतफेडीने बांधला जातो; उपकार न ओळखणं आणि परतफेड न करणं, हे सज्जनांच्या मनाला दुखावतात.
तदेव युक्तं प्रणिधाय लक्ष्मणः कृताञ्जलिस्तत् प्रतिपूज्य भाषितम्। उवाच रामं स्वभिरामदर्शनं प्रदर्शयन् दर्शनमात्मनः शुभम्
हे लक्ष्मण, हे योग्य आहे असं मनाशी ठरवून, हात जोडून तू त्या शब्दांचा मान केला आणि रामाला आपली शुभ भावना दाखवली.
यथोक्तमेतत् तव सर्वमीप्सितं नरेन्द्र कर्ता नचिरात् तु वानरः। शरत्प्रतीक्षः क्षमतामिमं भवान् जलप्रपातं रिपुनिग्रहे धृतः
राजन्, तुझी सर्व इच्छा लवकरच पूर्ण होईल; वानर तुझ्या सांगण्यानुसार वागेल. शरद ऋतूची प्रतीक्षा कर, हा पाऊस सहन कर आणि शत्रूवर विजय मिळवण्यासाठी दृढ राहा.
नियम्य कोपं परिपाल्यतां शरत् क्षमस्व मासांश्चतुरो मया सह। वसाचलेऽस्मिन् मृगराजसेविते संवर्तयन् शत्रुवधे समर्थः
आपला राग आवर, शरद ऋतू जपा, माझ्यासोबत चार महिने सहन कर; या सिंहांनी वावरणाऱ्या डोंगरावर राहा आणि शत्रूच्या नाशाची तयारी कर.
thumb|अष्टाविंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे अष्टाविंशः सर्गः ॥४-
आता अठ्ठाविसावा सर्ग ऐका. श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या किष्किंधाकांडातील अठ्ठाविसावा सर्ग.
स तदा वालिनं हत्वा सुग्रीवमभिषिच्य च। वसन् माल्यवतः पृष्ठे रामो लक्ष्मणमब्रवीत्
त्यावेळी वालीनचा वध करून आणि सुग्रीवाचा राज्याभिषेक करून, राम मालयवत पर्वताच्या उतारावर राहात असताना लक्ष्मणाला म्हणाला.
अयं स कालः सम्प्राप्तः समयोऽद्य जलागमः। सम्पश्य त्वं नभो मेघैः संवृतं गिरिसंनिभैः
हा तो काळ आला आहे, आज पावसाळ्याचा ऋतू सुरू झाला आहे; पाहा, आकाश डोंगरासारख्या मोठ्या मेघांनी झाकलं आहे.
नवमासधृतं गर्भं भास्करस्य गभस्तिभिः। पीत्वा रसं समुद्राणां द्यौः प्रसूते रसायनम्
आकाशाने नऊ महिने सूर्यकिरणांचं गर्भधारण केलं, समुद्रांचा रस प्यायल्यावर आता ते पावसाच्या अमृताचा जन्म देत आहे.
शक्यमम्बरमारुह्य मेघसोपानपंक्तिभिः। कुटजार्जुनमालाभिरलंकर्तुं दिवाकरः
मेघांच्या पायऱ्यांनी सजलेल्या आकाशावर चढून, सूर्य स्वतःला कुडज आणि अर्जुन फुलांच्या माळांनी सजवू शकतो.
संध्यारागोत्थितैस्ताम्रैरन्तेष्वपि च पाण्डुभिः। स्निग्धैरभ्रपटच्छेदैर्बद्धव्रणमिवाम्बरम्
संध्येच्या लाल आणि फिकट छटांनी, आणि मेघांच्या गडद पट्ट्यांनी, आकाश जणू जखमांवर पट्टी बांधल्यासारखं दिसतं.
मन्दमारुतिनिःश्वासं संध्याचन्दनरञ्जितम्। आपाण्डुजलदं भाति कामातुरमिवाम्बरम्
हळुवार वाऱ्याच्या श्वासाने, संध्याकाळच्या चंदनासारख्या रंगाने आणि फिकट मेघांनी, आकाश जणू प्रेमवेड्या मनासारखं चमकतं.
एषा घर्मपरिक्लिष्टा नववारिपरिप्लुता। सीतेव शोकसंतप्ता मही बाष्पं विमुञ्चति
ही पृथ्वी, उन्हाने तगमगलेली आणि आता नव्या पावसाने भिजलेली, जणू दुःखाने व्याकुळ स्त्रीसारखी अश्रू ढाळते आहे.
मेघोदरविनिर्मुक्ताः कर्पूरदलशीतलाः। शक्यमञ्जलिभिः पातुं वाताः केतकगन्धिनः
मेघांच्या पोटातून सुटलेले, कर्पूराच्या पाकळ्यांसारखे थंड आणि केतकीच्या सुगंधाने भरलेले वारे, हाताच्या ओंजळीने प्यावेसे वाटतात.
एष फुल्लार्जुनः शैलः केतकैरभिवासितः। सुग्रीव इव शान्तारिर्धाराभिरभिषिच्यते
हे बघ, हा डोंगर अर्जुनाच्या फुलांनी बहरलेला आहे, केतकीच्या सुवासाने दरवळलेला आहे, आणि पावसाच्या धारांनी न्हालेला आहे. जसा शांत झालेला सुग्रीव अभिषेक घेतो, तसा हा डोंगरही शोभतोय.
मेघकृष्णाजिनधरा धारायज्ञोपवीतिनः। मारुतापूरितगुहाः प्राधीता इव पर्वताः
काळ्या मेघांनी झाकलेले, पावसाच्या धारांनी जणू यज्ञोपवीत घातलेले हे डोंगर, त्यांच्या गुंफा वाऱ्याने भरलेल्या आहेत. जणू काही ऋषी वेदपठण करत आहेत, तशी त्यांची छटा दिसते.
कशाभिरिव हैमीभिर्विद्युद्भिरभिताडितम्। अन्तःस्तनितनिर्घोषं सवेदनमिवाम्बरम्
आकाशात सोन्यासारख्या वीजा जणू चाबकांसारख्या चमकत आहेत, आणि आतून गडगडाटाचा आवाज घुमतोय. त्यामुळे आकाश जणू वेदनेने थरथरत आहे.
नीलमेघाश्रिता विद्युत् स्फुरन्ती प्रतिभाति मे। स्फुरन्ती रावणस्याङ्के वैदेहीव तपस्विनी
काळ्या मेघांवर चमकणारी वीज मला अशी वाटते की, जणू रावणाच्या मांडीवर थरथरणारी, तपस्विनी सीता आहे.
इमास्ता मन्मथवतां हिताः प्रतिहता दिशः। अनुलिप्ता इव घनैर्नष्टग्रहनिशाकराः
पूर्वी प्रियकरांना प्रिय असलेल्या या दिशा आता जणू ढगांनी झाकल्या गेल्या आहेत, आणि चंद्र-तारे हरवले आहेत.
क्वचिद् बाष्पाभिसंरुद्धान् वर्षागमसमुत्सुकान्। कुटजान् पश्य सौमित्रे पुष्पितान् गिरिसानुषु। मम शोकाभिभूतस्य कामसंदीपनान् स्थितान्
सौमित्रा, पाहा या डोंगर उतारांवर कुटजाची फुललेली झाडं! काही झाडं जणू पावसाची आतुरतेने वाट पाहून, अश्रूंनी दाटलेली आहेत. ती माझ्या दुःखाची आणि इच्छेची जाणीव करून देतात.
रजः प्रशान्तं सहिमोऽद्य वायु- र्निदाघदोषप्रसराः प्रशान्ताः। स्थिता हि यात्रा वसुधाधिपानां प्रवासिनो यान्ति नराः स्वदेशान्
आज धूळ शांत झाली आहे, वारा मंद आहे, आणि उन्हाचा त्रासही कमी झाला आहे. राजांची प्रवास थांबली आहे आणि प्रवासी आपल्या गावाकडे परतू लागले आहेत.
सम्प्रस्थिता मानसवासलुब्धाः प्रियान्विताः सम्प्रति चक्रवाकाः। अभीक्ष्णवर्षोदकविक्षतेषु यानानि मार्गेषु न सम्पतन्ति
आता चक्रवाक पक्षी आपल्या सरोवरात जाण्याची ओढ लागून, जोडीदारांसोबत निघाले आहेत. सतत पावसाने भिजलेल्या रस्त्यांवर गाड्या जात नाहीत.
क्वचित् प्रकाशं क्वचिदप्रकाशं नभः प्रकीर्णाम्बुधरं विभाति। क्वचित् क्वचित् पर्वतसंनिरुद्धं रूपं यथा शान्तमहार्णवस्य
आकाशात ठिकठिकाणी मेघ पसरले आहेत. कुठे उजळ, कुठे गडद, तर कधी डोंगरांनी झाकलेले दिसते. हे दृश्य शांत महासागरासारखे वाटते.
व्यामिश्रितं सर्जकदम्बपुष्पै- र्नवं जलं पर्वतधातुताम्रम्। मयूरकेकाभिरनुप्रयातं शैलापगाः शीघ्रतरं वहन्ति
सरजा आणि कदंबाच्या फुलांनी मिसळलेले, डोंगरातील खनिजांनी लालसर झालेले पाणी, मोरांच्या केकांनी गूंजत, डोंगरातून वेगाने वाहते.
रसाकुलं षट्पदसंनिकाशं प्रभुज्यते जम्बुफलं प्रकामम्। अनेकवर्णं पवनावधूतं भूमौ पतत्याम्रफलं विपक्वम्
रसाने भरलेले, मधमाशांनी वेढलेले जांभूळ फळ लोक आवडीने खात आहेत. वाऱ्याने हललेली, रंगीबेरंगी, पूर्ण पिकलेली आंब्याची फळं जमिनीवर पडत आहेत.
विद्युत्पताकाः सबलाकमालाः शैलेन्द्रकूटाकृतिसंनिकाशाः। गर्जन्ति मेघाः समुदीर्णनादा मत्ता गजेन्द्रा इव संयुगस्थाः
वीजेच्या पताका आणि बगळ्यांच्या माळांनी सजलेले, डोंगरशिखरांसारखे दिसणारे मेघ, मोठ्या गजरात गडगडत आहेत, जणू मदमस्त हत्ती युद्धासाठी सज्ज आहेत.