सुसुखे हि बहुद्रव्ये तस्मिन् हि धरणीधरे। वसतस्तस्य रामस्य रतिरल्पापि नाभवत्
तो डोंगर खूप सुखद आणि संपन्न असला तरी, तिथे राहूनही रामाला फारसा आनंद मिळाला नाही.
हृतां हि भार्यां स्मरतः प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम्। उदयाभ्युदितं दृष्ट्वा शशाङ्कं च विशेषतः
कारण, प्राणाहूनही प्रिय असलेल्या पत्नीची आठवण, विशेषतः चंद्र उगवताना, त्याच्या मनात घर करून राहिली.
आविवेश न तं निद्रा निशासु शयनं गतम्। तत्समुत्थेन शोकेन बाष्पोपहतचेतनम्
रात्री झोपायला गेल्यावर, दुःख आणि अश्रूंनी भरलेल्या मनामुळे त्याला झोपच येईना.
तं शोचमानं काकुत्स्थं नित्यं शोकपरायणम्। तुल्यदुःखोऽब्रवीद्भ्राता लक्ष्मणोऽनुनयं वचः
नेहमीच शोकमग्न असलेल्या, शोकात बुडालेल्या काकुत्स्थाला, त्याच दुःखात असलेल्या लक्ष्मणाने शांतपणे समजावणारे शब्द सांगितले.
अलं वीर व्यथां गत्वा न त्वं शोचितुमर्हसि। शोचतो ह्यवसीदन्ति सर्वार्था विदितं हि ते
पुरे झाले, वीर, हे दुःख! तुला शोक करणे शोभत नाही. कारण शोक करणाऱ्याचे सर्व काम बिघडते, हे तुला माहीत आहेच.
भवान् क्रियापरो लोके भवान् देवपरायणः। आस्तिको धर्मशीलश्च व्यवसायी च राघव
तू या जगात नेहमी कर्तव्यपरायण आहेस, देवभक्त आहेस, श्रद्धावान, धर्मशील आणि दृढनिश्चयी आहेस, राघवा.
न ह्यव्यवसितः शत्रुं राक्षसं तं विशेषतः। समर्थस्त्वं रणे हन्तुं विक्रमे जिह्मकारिणम्
दृढ निश्चयाशिवाय, विशेषतः त्या राक्षसासारख्या शत्रूला कोणीही हरवू शकत नाही. तुझ्या पराक्रमाने तू त्या कपटी राक्षसाचा युद्धात नाश करू शकतोस.
समुन्मूलय शोकं त्वं व्यवसायं स्थिरीकुरु। ततः सपरिवारं तं राक्षसं हन्तुमर्हसि
आपले दुःख दूर कर आणि निश्चय बळकट कर; मग तू त्या राक्षसाचा आणि त्याच्या सगळ्या कुटुंबाचा नाश करू शकशील.
पृथिवीमपि काकुत्स्थ ससागरवनाचलाम्। परिवर्तयितुं शक्तः किं पुनस्तं हि रावणम्
काकुत्स्था, समुद्र, वन आणि पर्वतांनी युक्त पृथ्वी उलथवण्याचीही तुला ताकद आहे, मग त्या रावणाचे काय?
शरत्कालं प्रतीक्षस्व प्रावृट्कालोऽयमागतः। ततः सराष्ट्रं सगणं रावणं तं वधिष्यसि
हे शरद ऋतूची वाट पाहा; आत्ता पावसाळा सुरू झाला आहे. नंतर तू त्या रावणाचा, त्याच्या राज्याचा आणि सगळ्या सैन्याचा नाश करशील.
अहं तु खलु ते वीर्यं प्रसुप्तं प्रतिबोधये। दीप्तैराहुतिभिः काले भस्मच्छन्नमिवानलम्
मी तुझ्या सुप्त असलेल्या सामर्थ्याला जागं करीन, जसं राखेखाली लपलेली ज्वाळा योग्य वेळी तेजस्वी आहुतींनी पेटवली जाते.
लक्ष्मणस्य हि तद् वाक्यं प्रतिपूज्य हितं शुभम्। राघवः सुहृदं स्निग्धमिदं वचनमब्रवीत्
लक्ष्मणाने दिलेला हितकारक आणि शुभ सल्ला मान्य करून, राघवाने आपल्या प्रिय मित्राला प्रेमळ शब्दांनी उत्तर दिलं.
वाच्यं यदनुरक्तेन स्निग्धेन च हितेन च। सत्यविक्रमयुक्तेन तदुक्तं लक्ष्मण त्वया
लक्ष्मण, जो आपला, प्रेमळ आणि हितचिंतक आहे, सत्य आणि शौर्याने युक्त आहे, त्याने जे बोलावं तेच तू बोललास.
एष शोकः परित्यक्तः सर्वकार्यावसादकः। विक्रमेष्वप्रतिहतं तेजः प्रोत्साहयाम्यहम्
सर्व कामांमध्ये अडथळा आणणारा हा शोक मी आता सोडून दिला आहे; तुझ्या शौर्यातील न थांबणारी ऊर्जा मी प्रोत्साहित करतो.
शरत्कालं प्रतीक्षिष्ये स्थितोऽस्मि वचने तव। सुग्रीवस्य नदीनां च प्रसादमनुपालयन्
तू सांगितल्याप्रमाणे मी शरद ऋतूची वाट पाहीन आणि सुग्रीव व नद्यांचा अनुग्रह मिळवण्याचा प्रयत्न करीन.
उपकारेण वीरस्तु प्रतिकारेण युज्यते। अकृतज्ञोऽप्रतिकृतो हन्ति सत्त्ववतां मनः
वीर माणूस उपकाराला परतफेडीने बांधला जातो; उपकार न ओळखणं आणि परतफेड न करणं, हे सज्जनांच्या मनाला दुखावतात.
तदेव युक्तं प्रणिधाय लक्ष्मणः कृताञ्जलिस्तत् प्रतिपूज्य भाषितम्। उवाच रामं स्वभिरामदर्शनं प्रदर्शयन् दर्शनमात्मनः शुभम्
हे लक्ष्मण, हे योग्य आहे असं मनाशी ठरवून, हात जोडून तू त्या शब्दांचा मान केला आणि रामाला आपली शुभ भावना दाखवली.
यथोक्तमेतत् तव सर्वमीप्सितं नरेन्द्र कर्ता नचिरात् तु वानरः। शरत्प्रतीक्षः क्षमतामिमं भवान् जलप्रपातं रिपुनिग्रहे धृतः
राजन्, तुझी सर्व इच्छा लवकरच पूर्ण होईल; वानर तुझ्या सांगण्यानुसार वागेल. शरद ऋतूची प्रतीक्षा कर, हा पाऊस सहन कर आणि शत्रूवर विजय मिळवण्यासाठी दृढ राहा.
नियम्य कोपं परिपाल्यतां शरत् क्षमस्व मासांश्चतुरो मया सह। वसाचलेऽस्मिन् मृगराजसेविते संवर्तयन् शत्रुवधे समर्थः
आपला राग आवर, शरद ऋतू जपा, माझ्यासोबत चार महिने सहन कर; या सिंहांनी वावरणाऱ्या डोंगरावर राहा आणि शत्रूच्या नाशाची तयारी कर.
thumb|अष्टाविंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे अष्टाविंशः सर्गः ॥४-
आता अठ्ठाविसावा सर्ग ऐका. श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या किष्किंधाकांडातील अठ्ठाविसावा सर्ग.
स तदा वालिनं हत्वा सुग्रीवमभिषिच्य च। वसन् माल्यवतः पृष्ठे रामो लक्ष्मणमब्रवीत्
त्यावेळी वालीनचा वध करून आणि सुग्रीवाचा राज्याभिषेक करून, राम मालयवत पर्वताच्या उतारावर राहात असताना लक्ष्मणाला म्हणाला.
अयं स कालः सम्प्राप्तः समयोऽद्य जलागमः। सम्पश्य त्वं नभो मेघैः संवृतं गिरिसंनिभैः
हा तो काळ आला आहे, आज पावसाळ्याचा ऋतू सुरू झाला आहे; पाहा, आकाश डोंगरासारख्या मोठ्या मेघांनी झाकलं आहे.
नवमासधृतं गर्भं भास्करस्य गभस्तिभिः। पीत्वा रसं समुद्राणां द्यौः प्रसूते रसायनम्
आकाशाने नऊ महिने सूर्यकिरणांचं गर्भधारण केलं, समुद्रांचा रस प्यायल्यावर आता ते पावसाच्या अमृताचा जन्म देत आहे.
शक्यमम्बरमारुह्य मेघसोपानपंक्तिभिः। कुटजार्जुनमालाभिरलंकर्तुं दिवाकरः
मेघांच्या पायऱ्यांनी सजलेल्या आकाशावर चढून, सूर्य स्वतःला कुडज आणि अर्जुन फुलांच्या माळांनी सजवू शकतो.
संध्यारागोत्थितैस्ताम्रैरन्तेष्वपि च पाण्डुभिः। स्निग्धैरभ्रपटच्छेदैर्बद्धव्रणमिवाम्बरम्
संध्येच्या लाल आणि फिकट छटांनी, आणि मेघांच्या गडद पट्ट्यांनी, आकाश जणू जखमांवर पट्टी बांधल्यासारखं दिसतं.
मन्दमारुतिनिःश्वासं संध्याचन्दनरञ्जितम्। आपाण्डुजलदं भाति कामातुरमिवाम्बरम्
हळुवार वाऱ्याच्या श्वासाने, संध्याकाळच्या चंदनासारख्या रंगाने आणि फिकट मेघांनी, आकाश जणू प्रेमवेड्या मनासारखं चमकतं.
एषा घर्मपरिक्लिष्टा नववारिपरिप्लुता। सीतेव शोकसंतप्ता मही बाष्पं विमुञ्चति
ही पृथ्वी, उन्हाने तगमगलेली आणि आता नव्या पावसाने भिजलेली, जणू दुःखाने व्याकुळ स्त्रीसारखी अश्रू ढाळते आहे.
मेघोदरविनिर्मुक्ताः कर्पूरदलशीतलाः। शक्यमञ्जलिभिः पातुं वाताः केतकगन्धिनः
मेघांच्या पोटातून सुटलेले, कर्पूराच्या पाकळ्यांसारखे थंड आणि केतकीच्या सुगंधाने भरलेले वारे, हाताच्या ओंजळीने प्यावेसे वाटतात.
एष फुल्लार्जुनः शैलः केतकैरभिवासितः। सुग्रीव इव शान्तारिर्धाराभिरभिषिच्यते
हे बघ, हा डोंगर अर्जुनाच्या फुलांनी बहरलेला आहे, केतकीच्या सुवासाने दरवळलेला आहे, आणि पावसाच्या धारांनी न्हालेला आहे. जसा शांत झालेला सुग्रीव अभिषेक घेतो, तसा हा डोंगरही शोभतोय.
मेघकृष्णाजिनधरा धारायज्ञोपवीतिनः। मारुतापूरितगुहाः प्राधीता इव पर्वताः
काळ्या मेघांनी झाकलेले, पावसाच्या धारांनी जणू यज्ञोपवीत घातलेले हे डोंगर, त्यांच्या गुंफा वाऱ्याने भरलेल्या आहेत. जणू काही ऋषी वेदपठण करत आहेत, तशी त्यांची छटा दिसते.