तीरजैः शोभिता भाति नानारूपैस्ततस्ततः। वसनाभरणोपेता प्रमदेवाभ्यलंकृता
ती नदीकाठची जागा विविध प्रकारच्या झाडांनी सजलेली आहे, वस्त्र आणि दागिन्यांनी सजलेल्या स्त्रीसारखी भासते.
शतशः पक्षिसङ्घैश्च नानानादविनादिता। एकैकमनुरक्तैश्च चक्रवाकैरलंकृता
शेकडो पक्ष्यांच्या थव्यांनी गूंजणारी, प्रत्येक थवा आपापल्या जोडीदारासोबत, आणि चक्रवाक पक्ष्यांनी सजलेली आहे.
पुलिनैरतिरम्यैश्च हंससारससेविता। प्रहसन्त्येव भात्येषा नानारत्नसमन्विता
हंस आणि सारसांनी भरलेल्या, सुंदर वाळूच्या काठांनी सजलेली ही नदी, विविध रत्नांनी नटलेली, हसतच जणू चमकत आहे.
क्वचिन्नीलोत्पलैश्छन्ना भातिरक्तोत्पलैः क्वचित्। क्वचिदाभाति शुक्लैश्च दिव्यैः कुमुदकुड्मलैः
कुठे निळ्या कमळांनी झाकलेली, कुठे लाल कमळांनी उजळलेली, तर कुठे पांढऱ्या दिव्य कुमुदाच्या कळ्यांनी शोभलेली दिसते.
पारिप्लवशतैर्जुष्टा बर्हिक्रौञ्चविनादिता। रमणीया नदी सौम्य मुनिसङ्घनिषेविता
शेकडो पाणपक्ष्यांनी भरलेली, मोर आणि क्रौंचांच्या आवाजांनी निनादलेली, ऋषीमुनींच्या संगतीने रमणीय झालेली ही नदी आहे, सौम्य.
पश्य चन्दनवृक्षाणां पङ्क्तिः सुरुचिरा इव। ककुभानां च दृश्यन्ते मनसैवोदिताः समम्
पहा, चंदनाच्या झाडांची रांग किती सुरेख दिसतेय! आणि डोंगरशिखरे जणू मनानेच एकत्र उगवली आहेत असे भासते.
अहो सुरमणीयोऽयं देशः शत्रुनिषूदन। दृढं रंस्याव सौमित्रे साध्वत्र निवसावहे
अरे, हा प्रदेश किती सुंदर आहे, शत्रूंचा नाश करणारा! नक्कीच, सौमित्रा, आपण इथे आनंदाने राहूया.
इतश्च नातिदूरे सा किष्किन्धा चित्रकानना। सुग्रीवस्य पुरी रम्या भविष्यति नृपात्मज
येथून फार दूर नाही, तीच किष्किंधा, अद्भुत वन; सुग्रीवाची रम्य नगरी, राजपुत्रा, लवकरच तुझ्या हक्काची होईल.
लब्ध्वा भार्यां कपिवरः प्राप्य राज्यं सुहृद्वृतः। ध्रुवं नन्दति सुग्रीवः सम्प्राप्य महतीं श्रियम्
पत्नी मिळवून, राज्य मिळवून आणि मित्रांनी वेढलेला, वानरांचा श्रेष्ठ सुग्रीव नक्कीच मोठ्या भाग्याने आनंदी झाला आहे.
इत्युक्त्वा न्यवसत् तत्र राघवः सहलक्ष्मणः। बहुदृश्यदरीकुञ्जे तस्मिन् प्रस्रवणे गिरौ
असे म्हणून, राघव आणि लक्ष्मण त्या अनेक गुंफा आणि झऱ्यांनी भरलेल्या डोंगरावरच राहिले.
सुसुखे हि बहुद्रव्ये तस्मिन् हि धरणीधरे। वसतस्तस्य रामस्य रतिरल्पापि नाभवत्
तो डोंगर खूप सुखद आणि संपन्न असला तरी, तिथे राहूनही रामाला फारसा आनंद मिळाला नाही.
हृतां हि भार्यां स्मरतः प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम्। उदयाभ्युदितं दृष्ट्वा शशाङ्कं च विशेषतः
कारण, प्राणाहूनही प्रिय असलेल्या पत्नीची आठवण, विशेषतः चंद्र उगवताना, त्याच्या मनात घर करून राहिली.
आविवेश न तं निद्रा निशासु शयनं गतम्। तत्समुत्थेन शोकेन बाष्पोपहतचेतनम्
रात्री झोपायला गेल्यावर, दुःख आणि अश्रूंनी भरलेल्या मनामुळे त्याला झोपच येईना.
तं शोचमानं काकुत्स्थं नित्यं शोकपरायणम्। तुल्यदुःखोऽब्रवीद्भ्राता लक्ष्मणोऽनुनयं वचः
नेहमीच शोकमग्न असलेल्या, शोकात बुडालेल्या काकुत्स्थाला, त्याच दुःखात असलेल्या लक्ष्मणाने शांतपणे समजावणारे शब्द सांगितले.
अलं वीर व्यथां गत्वा न त्वं शोचितुमर्हसि। शोचतो ह्यवसीदन्ति सर्वार्था विदितं हि ते
पुरे झाले, वीर, हे दुःख! तुला शोक करणे शोभत नाही. कारण शोक करणाऱ्याचे सर्व काम बिघडते, हे तुला माहीत आहेच.
भवान् क्रियापरो लोके भवान् देवपरायणः। आस्तिको धर्मशीलश्च व्यवसायी च राघव
तू या जगात नेहमी कर्तव्यपरायण आहेस, देवभक्त आहेस, श्रद्धावान, धर्मशील आणि दृढनिश्चयी आहेस, राघवा.
न ह्यव्यवसितः शत्रुं राक्षसं तं विशेषतः। समर्थस्त्वं रणे हन्तुं विक्रमे जिह्मकारिणम्
दृढ निश्चयाशिवाय, विशेषतः त्या राक्षसासारख्या शत्रूला कोणीही हरवू शकत नाही. तुझ्या पराक्रमाने तू त्या कपटी राक्षसाचा युद्धात नाश करू शकतोस.
समुन्मूलय शोकं त्वं व्यवसायं स्थिरीकुरु। ततः सपरिवारं तं राक्षसं हन्तुमर्हसि
आपले दुःख दूर कर आणि निश्चय बळकट कर; मग तू त्या राक्षसाचा आणि त्याच्या सगळ्या कुटुंबाचा नाश करू शकशील.
पृथिवीमपि काकुत्स्थ ससागरवनाचलाम्। परिवर्तयितुं शक्तः किं पुनस्तं हि रावणम्
काकुत्स्था, समुद्र, वन आणि पर्वतांनी युक्त पृथ्वी उलथवण्याचीही तुला ताकद आहे, मग त्या रावणाचे काय?
शरत्कालं प्रतीक्षस्व प्रावृट्कालोऽयमागतः। ततः सराष्ट्रं सगणं रावणं तं वधिष्यसि
हे शरद ऋतूची वाट पाहा; आत्ता पावसाळा सुरू झाला आहे. नंतर तू त्या रावणाचा, त्याच्या राज्याचा आणि सगळ्या सैन्याचा नाश करशील.
अहं तु खलु ते वीर्यं प्रसुप्तं प्रतिबोधये। दीप्तैराहुतिभिः काले भस्मच्छन्नमिवानलम्
मी तुझ्या सुप्त असलेल्या सामर्थ्याला जागं करीन, जसं राखेखाली लपलेली ज्वाळा योग्य वेळी तेजस्वी आहुतींनी पेटवली जाते.
लक्ष्मणस्य हि तद् वाक्यं प्रतिपूज्य हितं शुभम्। राघवः सुहृदं स्निग्धमिदं वचनमब्रवीत्
लक्ष्मणाने दिलेला हितकारक आणि शुभ सल्ला मान्य करून, राघवाने आपल्या प्रिय मित्राला प्रेमळ शब्दांनी उत्तर दिलं.
वाच्यं यदनुरक्तेन स्निग्धेन च हितेन च। सत्यविक्रमयुक्तेन तदुक्तं लक्ष्मण त्वया
लक्ष्मण, जो आपला, प्रेमळ आणि हितचिंतक आहे, सत्य आणि शौर्याने युक्त आहे, त्याने जे बोलावं तेच तू बोललास.
एष शोकः परित्यक्तः सर्वकार्यावसादकः। विक्रमेष्वप्रतिहतं तेजः प्रोत्साहयाम्यहम्
सर्व कामांमध्ये अडथळा आणणारा हा शोक मी आता सोडून दिला आहे; तुझ्या शौर्यातील न थांबणारी ऊर्जा मी प्रोत्साहित करतो.
शरत्कालं प्रतीक्षिष्ये स्थितोऽस्मि वचने तव। सुग्रीवस्य नदीनां च प्रसादमनुपालयन्
तू सांगितल्याप्रमाणे मी शरद ऋतूची वाट पाहीन आणि सुग्रीव व नद्यांचा अनुग्रह मिळवण्याचा प्रयत्न करीन.
उपकारेण वीरस्तु प्रतिकारेण युज्यते। अकृतज्ञोऽप्रतिकृतो हन्ति सत्त्ववतां मनः
वीर माणूस उपकाराला परतफेडीने बांधला जातो; उपकार न ओळखणं आणि परतफेड न करणं, हे सज्जनांच्या मनाला दुखावतात.
तदेव युक्तं प्रणिधाय लक्ष्मणः कृताञ्जलिस्तत् प्रतिपूज्य भाषितम्। उवाच रामं स्वभिरामदर्शनं प्रदर्शयन् दर्शनमात्मनः शुभम्
हे लक्ष्मण, हे योग्य आहे असं मनाशी ठरवून, हात जोडून तू त्या शब्दांचा मान केला आणि रामाला आपली शुभ भावना दाखवली.
यथोक्तमेतत् तव सर्वमीप्सितं नरेन्द्र कर्ता नचिरात् तु वानरः। शरत्प्रतीक्षः क्षमतामिमं भवान् जलप्रपातं रिपुनिग्रहे धृतः
राजन्, तुझी सर्व इच्छा लवकरच पूर्ण होईल; वानर तुझ्या सांगण्यानुसार वागेल. शरद ऋतूची प्रतीक्षा कर, हा पाऊस सहन कर आणि शत्रूवर विजय मिळवण्यासाठी दृढ राहा.
नियम्य कोपं परिपाल्यतां शरत् क्षमस्व मासांश्चतुरो मया सह। वसाचलेऽस्मिन् मृगराजसेविते संवर्तयन् शत्रुवधे समर्थः
आपला राग आवर, शरद ऋतू जपा, माझ्यासोबत चार महिने सहन कर; या सिंहांनी वावरणाऱ्या डोंगरावर राहा आणि शत्रूच्या नाशाची तयारी कर.
thumb|अष्टाविंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे अष्टाविंशः सर्गः ॥४-
आता अठ्ठाविसावा सर्ग ऐका. श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या किष्किंधाकांडातील अठ्ठाविसावा सर्ग.