न कर्ता कस्यचित् कश्चिन्नियोगे नापि चेश्वरः। स्वभावे वर्तते लोकस्तस्य कालः परायणम्
कोणाच्याही कामाचा कर्ता दुसरा नसतो, आणि नियतीवर कोणाचाही अधिकार नाही; जग आपल्या स्वभावानुसार चालतं, आणि काळच त्याचा अंतिम आधार आहे.
न कालः कालमत्येति न कालः परिहीयते। स्वभावं च समासाद्य न कश्चिदतिवर्तते
काळ स्वतःला ओलांडत नाही, आणि काळ कमी होत नाही; आणि आपल्या स्वभावापर्यंत पोहोचल्यावर, कोणीही त्याला ओलांडू शकत नाही.
न कालस्यास्ति बन्धुत्वं न हेतुर्न पराक्रमः। न मित्रज्ञातिसम्बन्धः कारणं नात्मनो वशः
काळाला नाते, कारण, सामर्थ्य, मैत्री, कुटुंब किंवा स्वतःचा अधिकार काहीच नाही.
किं तु कालपरीणामो द्रष्टव्यः साधु पश्यता। धर्मश्चार्थश्च कामश्च कालक्रमसमाहिताः
परंतु जो योग्यरीत्या पाहतो, त्याने काळाचा बदल ओळखावा; धर्म, अर्थ आणि काम हे सगळे काळाच्या क्रमातच स्थिर आहेत.
इतः स्वां प्रकृतिं वाली गतः प्राप्तः क्रियाफलम्। सामदानार्थसंयोगैः पवित्रं प्लवगेश्वरः
येथून वाळी आपल्या मूळ स्वरूपात गेला आहे आणि त्याच्या कर्माचे फळ मिळवले आहे. स्नेह, दान आणि मैत्रीच्या माध्यमातून वानरांचा राजा आता शुद्ध झाला आहे.
स्वधर्मस्य च संयोगाज्जितस्तेन महात्मना। स्वर्गः परिगृहीतश्च प्राणानपरिरक्षता
आपल्या धर्माचे पालन करून त्या महात्म्याने विजय मिळवला आहे; जीवाला चिकटून न राहता तो स्वर्गात पोहोचला आहे.
एषा वै नियतिः श्रेष्ठा यां गतो हरियूथपः। तदलं परितापेन प्राप्तकालमुपास्यताम्
वानरांचा प्रमुख ज्या सर्वोच्च भाग्याला पोहोचला आहे, तेच खरे आहे; त्यामुळे आता दु:ख पुरे झाले — वेळेप्रमाणे जे करायचे ते करा.
वचनान्ते तु रामस्य लक्ष्मणः परवीरहा। अवदत् प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवं गतचेतसम्
रामाने बोलणे संपवले तेव्हा, शत्रूवीरांचा संहार करणारा लक्ष्मणाने आदराने सुग्रीवाला, ज्याचे मन शोकाने भरले होते, बोलले.
कुरु त्वमस्य सुग्रीव प्रेतकार्यमनन्तरम्। ताराङ्गदाभ्यां सहितो वालिनो दहनं प्रति
सुग्रीव, आता तू तारा आणि अंगदासह वाळीच्या अंत्यविधीसाठी पुढे जाऊन त्याचे अंतिम संस्कार कर.
समाज्ञापय काष्ठानि शुष्काणि च बहूनि च। चन्दनानि च दिव्यानि वालिसंस्कारकारणात्
अनेक कोरडी आणि सुगंधी चंदनाची लाकडे वाळीच्या अंत्यविधीसाठी आणण्याची आज्ञा दे.
समाश्वासय दीनं त्वमङ्गदं दीनचेतसम्। मा भूर्बालिशबुद्धिस्त्वं त्वदधीनमिदं पुरम्
अंगदाचे मन दु:खी आणि उदास आहे, त्याला सांत्वना दे; तू बालिशपणाने विचार करू नकोस — हे नगर आता तुझ्या अधिकारात आहे.
अङ्गदस्त्वानयेन्माल्यं वस्त्राणि विविधानि च। घृतं तैलमथो गन्धान् यच्चात्र समनन्तरम्
अंगदाने हार, विविध वस्त्रे, तूप, तेल आणि सुगंधी वस्तू, या वेळेस योग्य त्या वस्तू, आणाव्यात.
त्वं तार शिबिकां शीघ्रमादायागच्छ सम्भ्रमात्। त्वरा गुणवती युक्ता ह्यस्मिन् काले विशेषतः
तारा, तू लवकर शिबिका घेऊन घाईने ये; या वेळेस विशेषत्वाने, त्वरित आणि योग्य कृती आवश्यक आहे.
सज्जीभवन्तु प्लवगाः शिबिकावाहनोचिताः। समर्था बलिनश्चैव निर्हरिष्यन्ति वालिनम्
शिबिका वाहण्यास योग्य आणि बलवान वानर सज्ज व्हावेत; ते वाळीला बाहेर नेतील.
एवमुक्त्वा तु सुग्रीवं सुमित्रानन्दवर्धनः। तस्थौ भ्रातृसमीपस्थो लक्ष्मणः परवीरहा
सुग्रीवाला असे सांगून, सुमित्रेचा आनंद वाढवणारा, शत्रूवीरांचा संहार करणारा लक्ष्मण आपल्या भावाजवळ उभा राहिला.
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा तारः सम्भ्रान्तमानसः। प्रविवेश गुहां शीघ्रं शिबिकासक्तमानसः
लक्ष्मणाचे शब्द ऐकून, तारा घाईने आणि मनात शिबिकेचा विचार करत गुहेत गेला.
आदाय शिबिकां तारः स तु पर्यापतत् पुनः। वानरैरुह्यमानां तां शूरैरुद्वहनोचितैः
ताराने शिबिका आणली आणि ती पुन्हा शूर वानरांनी, ज्यांना असे भार वाहणे जमत होते, उचलली.
दिव्यां भद्रासनयुतां शिबिकां स्यन्दनोपमाम्। पक्षिकर्मभिराचित्रां द्रुमकर्मविभूषिताम्
ती शिबिका दिव्य आणि शुभ आसनांनी सजलेली, रथासारखी दिसणारी, पंखासारख्या नक्षीने आणि सुंदर लाकडी कामाने सजवलेली होती.
आचितां चित्रपत्तीभिः सुनिविष्टां समन्ततः। विमानमिव सिद्धानां जालवातायनायुताम्
ती शिबिका सर्व बाजूंनी सुंदर वस्त्रांनी झाकलेली, व्यवस्थित मांडलेली, सिद्धांच्या विमानासारखी आणि जाळीदार खिडक्यांनी युक्त होती.
सुनियुक्तां विशालां च सुकृतां शिल्पिभिः कृताम्। दारुपर्वतकोपेतां चारुकर्मपरिष्कृताम्
ती शिबिका उत्तम बांधलेली, मोठी, कुशल कारागिरांनी तयार केलेली, लाकडी पर्वताच्या नक्षीने सजलेली आणि सुंदर कामाने अलंकृत होती.
पुष्पौघैः समभिच्छन्नां पद्ममालाभिरेव च। तरुणादित्यवर्णाभिर्भ्राजमानाभिरावृताम्
ती शिबिका पुष्पांच्या राशीने आणि कमळांच्या हारांनी झाकलेली, तरुण सूर्याच्या रंगासारख्या तेजस्वी सजावटींनी वेढलेली होती.
ईदृशीं शिबिकां दृष्ट्वा रामो लक्ष्मणमब्रवीत्। क्षिप्रं विनीयतां वाली प्रेतकार्यं विधीयताम्
अशी शिबिका पाहून रामाने लक्ष्मणाला सांगितले, 'वाळीला लवकर ठेवावे आणि त्याचे अंत्यविधी करावे.'
ततो वालिनमुद्यम्य सुग्रीवः शिबिकां तदा। आरोपयत विक्रोशन्नङ्गदेन सहैव तु
त्यावेळी सुग्रीव आणि अंगद यांनी वालीनला उचलून शिबिकेत ठेवले, सुग्रीव मोठ्याने रडत होता.
आरोप्य शिबिकां चैव वालिनं गतजीवितम्। अलंकारैश्च विविधैर्माल्यैर्वस्त्रैश्च भूषितम्
वालीनला, ज्याचा जीव गेला होता, शिबिकेत ठेवून, त्यांनी त्याला वेगवेगळ्या दागिन्यांनी, हारांनी आणि वस्त्रांनी सजवले.
आज्ञापयत् तदा राजा सुग्रीवः प्लवगेश्वरः। और्ध्वदेहिकमार्यस्य क्रियतामनुकूलतः
मग वानरांचा राजा सुग्रीव याने आज्ञा दिली, "या श्रेष्ठ पुरुषाचे अंतिम संस्कार नीट करा."
विश्राणयन्तो रत्नानि विविधानि बहूनि च। अग्रतः प्लवगा यान्तु शिबिका तदनन्तरम्
वानरांनी पुढे जाऊन अनेक प्रकारचे रत्ने विखरावीत, आणि शिबिका त्याच्या मागे जावी.
राज्ञामृद्धिविशेषा हि दृश्यन्ते भुवि यादृशाः। तादृशैरिह कुर्वन्तु वानरा भर्तृसत्क्रियाम्
राजांचे विशेष वैभव पृथ्वीवर दिसते; तसेच वानरांनी आपल्या स्वामीसाठी सन्मानाची कर्मे येथे करावीत.
तादृशं वालिनः क्षिप्रं प्राकुर्वन्नौर्ध्वदेहिकम्। अङ्गदं परिरभ्याशु तारप्रभृतयस्तदा
तारासह इतरांनी अंगदला घट्ट मिठी मारून, त्यांनी वालीनचे अंतिम संस्कार लवकर केले.
क्रोशन्तः प्रययुः सर्वे वानरा हतबान्धवाः। ततः प्रणिहिताः सर्वा वानर्योऽस्य वशानुगाः
सर्व वानर, आपला बांधव गमावलेले, मोठ्याने रडत पुढे गेले; मग सर्व वानरी, त्याच्या सेवेत असलेल्या, त्याच्या मागे गेल्या.
चुक्रुशुर्वीरवीरेति भूयः क्रोशन्ति ताः प्रियम्। ताराप्रभृतयः सर्वा वानर्यो हतबान्धवाः
तारा आणि इतर सर्व वानरी, बांधव गमावलेल्या, "अरे वीर, अरे वीर!" असे ओरडून, आपल्या प्रियासाठी रडू लागल्या.