न त्वा जिघांसामि चरेति यन्मा- मयं महात्मा मतिमानुवाच। तस्यैव तद् राम वचोऽनुरूप- मिदं वचः कर्म च मेऽनुरूपम्
मी तुला मारण्याचा किंवा तुझ्याविरुद्ध काही करण्याचा विचार केला नव्हता—हे त्या महान आणि बुद्धिमान व्यक्तीने मला सांगितलं होतं. रामाचं ते वचन योग्य होतं, आणि माझं कृत्यही त्याच्याशी सुसंगत आहे.
भ्राता कथं नाम महागुणस्य भ्रातुर्वधं राम विरोचयेत। राज्यस्य दुःखस्य च वीर सारं विचिन्तयन् कामपुरस्कृतोऽपि
राम, एवढ्या गुणी भावाचा मृत्यू कोणता भाऊ कधीच इच्छितो? राज्याच्या दुःखाचा विचार जरी केला, तरीही, केवळ इच्छेच्या आहारी जाऊन असं कोण करू शकतं?
वधो हि मे मतो नासीत् स्वमाहात्म्यव्यतिक्रमात्। ममासीद् बुद्धिदौरात्म्यात् प्राणहारी व्यतिक्रमः
माझ्या मोठेपणाच्या विरोधात जाऊन, मी त्याला मारण्याचा विचार कधीच केला नव्हता. पण माझ्या चुकलेल्या बुद्धीमुळे, मी हे जीवघेणं पाप केलं.
द्रुमशाखावभग्नोऽहं मुहूर्तं परिनिष्टनन्। सान्त्वयित्वा त्वनेनोक्तो न पुनः कर्तुमर्हसि
मी जणू झाडाची फांदी तुटावी तसा तुटून, काही काळ तिथे शोक करत पडलो होतो. तेव्हा त्याने मला धीर दिला आणि सांगितलं, 'पुन्हा असं करू नकोस.'
भ्रातृत्वमार्यभावश्च धर्मश्चानेन रक्षितः। मया क्रोधश्च कामश्च कपित्वं च प्रदर्शितम्
त्याने भाऊपण, मोठेपणा आणि धर्म सांभाळला; पण मी मात्र राग, इच्छा आणि नीचपणा दाखवला.
अचिन्तनीयं परिवर्जनीय- मनीप्सनीयं स्वनवेक्षणीयम्। प्राप्तोऽस्मि पाप्मानमिदं वयस्य भ्रातुर्वधात् त्वाष्ट्रवधादिवेन्द्रः
हे कृत्य विचार करण्यासही नको, टाळावं असं, नकोसं आणि स्वतःने तपासावं असं आहे. मित्रा, मी भावाचा वध करून मोठं पाप केलं, जसं इंद्राने त्वष्टृच्या मुलाचा वध केला तसं.
पाप्मानमिन्द्रस्य मही जलं च वृक्षाश्च कामं जगृहुः स्त्रियश्च। को नाम पाप्मानमिमं सहेत शाखामृगस्य प्रतिपत्तुमिच्छेत्
इंद्राचं पाप पृथ्वी, पाणी, झाडं आणि स्त्रियांनी स्वीकारलं; पण माझं हे पाप कोण सहन करील, किंवा भावाचा वध करणाऱ्या वानराच्या मार्गावर कोण जाईल?
नार्हामि सम्मानमिमं प्रजानां न यौवराज्यं कुत एव राज्यम्। अधर्मयुक्तं कुलनाशयुक्त- मेवंविधं राघव कर्म कृत्वा
राघव, मी लोकांचा सन्मान, युवराजपद किंवा राज्यपद याला पात्र नाही. असं अधर्मयुक्त आणि घराचा नाश करणारे कृत्य केल्यावर मी याला योग्य नाही.
पापस्य कर्तास्मि विगर्हितस्य क्षुद्रस्य लोकापकृतस्य लोके। शोको महान् मामभिवर्ततेऽयं वृष्टेर्यथा निम्नमिवाम्बुवेगः
मी पापी, नीच आणि लोकांनी निंदलेला असा कृत्य करणारा आहे; मोठा दु:ख माझ्यावर ओसंडून येत आहे, जणू काही पावसाचं पाणी खोलगट जागेत वाहून येतं तसं.
सोदर्यघातापरगात्रवालः संतापहस्ताक्षिशिरोविषाणः। एनोमयो मामभिहन्ति हस्ती दृप्तो नदीकूलमिव प्रवृद्धः
स्वतःच्या भावाला ठार मारून, या जळजळत्या दु:खाने माझे हात, डोळे आणि डोके डागाळले आहे; पापाचा हा रोग, जसा एखादा उन्मत्त हत्ती नदीच्या काठावर तुटून पडतो, तसा मला छळतो आहे.
अंहो बतेदं नृवराविषह्यं निवर्तते मे हृदि साधुवृत्तम्। अग्नौ विवर्णं परितप्यमानं किट्टं यथा राघव जातरूपम्
हाय, हे असह्य पाप, हे नरश्रेष्ठा, माझ्या मनातील चांगुलपणा नष्ट करत आहे; अग्नीमध्ये जळणारे, रंग उडालेले सोने जसं होईल, तसाच मीही झालो आहे, हे राघवा.
महाबलानां हरियूथपाना- मिदं कुलं राघव मन्निमित्तम्। अस्याङ्गदस्यापि च शोकतापा- दर्धस्थितप्राणमितीव मन्ये
माझ्यामुळे, हे राघवा, या बलाढ्य वानरांच्या कुळावर संकट आलं आहे; आणि मला वाटतं की अंगदाचंही प्राण दु:खाने आणि शोकाने अर्धवटच उरला आहे.
सुतः सुलभ्यः सुजनः सुवश्यः कुतस्तु पुत्रः सदृशोऽङ्गदेन। न चापि विद्येत स वीर देशो यस्मिन् भवेत् सोदरसंनिकर्षः
मुलगा सहज मिळू शकतो, चांगला आणि आज्ञाधारकही मिळू शकतो; पण अंगदासारखा मुलगा कुठे मिळेल? आणि, हे वीर, असा भाऊ मिळेल अशी जागा कुठे आहे?
अद्याङ्गदो वीरवरो न जीवे- ज्जीवेत माता परिपालनार्थम्। विना तु पुत्रं परितापदीना सा नैव जीवेदिति निश्चितं मे
आज हा पराक्रमी अंगद जगणार नाही; त्याची आई फक्त त्याच्या रक्षणासाठीच जगेल. पण मुलाविना, दु:खाने व्याकुळ झालेली ती नक्कीच जगणार नाही — हे माझं ठाम मत आहे.
सोऽहं प्रवेक्ष्याम्यतिदीप्तमग्निं भ्रात्रा च पुत्रेण च सख्यमिच्छन्। इमे विचेष्यन्ति हरिप्रवीराः सीतां निदेशे परिवर्तमानाः
म्हणून मी आता या प्रज्वलित अग्नीत प्रवेश करीन, भावाचा आणि मुलाचा सहवास मिळावा म्हणून; हे वानरांचे श्रेष्ठ वीर तुझ्या आज्ञेप्रमाणे सीतेचा शोध घेतील.
कृत्स्नं तु ते सेत्स्यति कार्यमेत- न्मय्यप्यतीते मनुजेन्द्रपुत्र। कुलस्य हन्तारमजीवनार्हं रामानुजानीहि कृतागसं माम्
हे राजकुमार, मी गेल्यावरही तुझं काम नक्कीच पूर्ण होईल; पण मी, ज्याने पाप केलं आणि जो जिवंत राहण्यास अयोग्य आहे, मला वंशाचा नाश करणारा समज, हे राम.
तस्मिन् क्षणेऽभीक्ष्णमवेक्षमाणः क्षितिक्षमावान् भुवनस्य गोप्ता। रामो रुदन्तीं व्यसने निमग्नां समुत्सुकः सोऽथ ददर्श ताराम्
त्या क्षणी, पुन्हा पुन्हा पाहत असताना, पृथ्वीइतका संयमी आणि जगाचा रक्षक असलेला राम, दु:खात बुडालेली आणि रडणारी तारा पाहून चिंतेत पडला.
तां चारुनेत्रां कपिसिंहनाथां पतिं समाश्लिष्य तदा शयानाम्। उत्थापयामासुरदीनसत्त्वां मन्त्रिप्रधानाः कपिराजपत्नीम्
मग वानरांचे मंत्री आणि प्रधान, सुंदर डोळ्यांची आणि वानरराजाची राणी असलेल्या तारेला, ती पतीला बिलगून पडली असताना, अत्यंत दु:खी असली तरी हळूवारपणे उचलू लागले.
सा विस्फुरन्ती परिरभ्यमाणा भर्तुः समीपादपनीयमाना। ददर्श रामं शरचापपाणिं स्वतेजसा सूर्यमिव ज्वलन्तम्
ती तिला बिलगलेली असताना आणि नवऱ्याजवळून दूर नेली जात असताना, तारा धडपडत असताना, तिने रामाला, धनुष्य आणि बाण हातात घेतलेला, स्वतःच्या तेजाने सूर्यासारखा उजळणारा पाहिला.
सुसंवृतं पार्थिवलक्षणैश्च तं चारुनेत्रं मृगशावनेत्रा। अदृष्टपूर्वं पुरुषप्रधान- मयं स काकुत्स्थ इति प्रजज्ञे
ज्याचे डोळे हरिणासारखे सुंदर होते, शरीरावर राजाची सर्व लक्षणे होती, आणि जो याआधी कधीच दिसला नव्हता, त्याला काकुत्स्थाने श्रेष्ठ पुरुष म्हणून ओळखलं.
तस्येन्द्रकल्पस्य दुरासदस्य महानुभावस्य समीपमार्या। आर्तातितूर्णं व्यसनं प्रपन्ना जगाम तारा परिविह्वलन्ती
ती तारा, दु:खाने व्याकुळ झालेली, त्या इंद्रासारख्या, समोर जाण्यास कठीण आणि महान सामर्थ्य असलेल्या व्यक्तीकडे पटकन गेली.
तं सा समासाद्य विशुद्धसत्त्वं शोकेन सम्भ्रान्तशरीरभावा। मनस्विनी वाक्यमुवाच तारा रामं रणोत्कर्षणलब्धलक्ष्यम्
ती त्याच्यासमोर गेली, मनाने शुद्ध पण शरीराने दु:खाने थरथर कापणारी, आणि शहाणी तारा रणात पराक्रमाने यश मिळवलेल्या रामाला म्हणाली.
त्वमप्रमेयश्च दुरासदश्च जितेन्द्रियश्चोत्तमधर्मकश्च। अक्षीणकीर्तिश्च विचक्षणश्च क्षितिक्षमावान् क्षतजोपमाक्षः
तू अमाप आहेस, तुझ्याशी सामना करणं कठीण आहे, तू इंद्रियांवर विजय मिळवलेला आहेस, सर्वोच्च धर्मशील आहेस, तुझी किर्ती कधीच कमी होत नाही, तू बुद्धिमान आहेस, पृथ्वीइतका संयमी आहेस, आणि तुझे डोळे युद्धात जखमी झालेल्यांसारखे रक्ताळले आहेत.
त्वमात्तबाणासनबाणपाणि- र्महाबलः संहननोपपन्नः। मनुष्यदेहाभ्युदयं विहाय दिव्येन देहाभ्युदयेन युक्तः
तू धनुष्य आणि बाण हातात घेतलेला, बलवान आणि मजबूत शरीराचा आहेस; जरी मानवाचा देह घेतलास, तरीही तुझ्यात दैवी तेज आहे.
येनैव बाणेन हतः प्रियो मे तेनैव बाणेन हि मां जहीहि। हता गमिष्यामि समीपमस्य न मां विना वीर रमेत वाली
ज्या बाणाने माझ्या प्रियाला ठार केलं, त्याच बाणाने मलाही मार; मी मारली गेले की त्याच्याजवळ जाईन, कारण वीरांनो, वानरराज वाळी माझ्याविना आनंदी राहू शकणार नाही.
स्वर्गेऽपि शोकं च विवर्णतां च मया विना प्राप्स्यति वीर वाली। रम्ये नगेन्द्रस्य तटावकाशे विदेहकन्यारहितो यथा त्वम्
स्वर्गातही, वाळीला माझ्याविना दु:ख आणि मलिनता भासेल, जशी तू, विदेहराजकन्येशिवाय, सुंदर पर्वताच्या कुशीतही आनंदी राहू शकणार नाहीस.
त्वं वेत्थ तावद् वनिताविहीनः प्राप्नोति दुःखं पुरुषः कुमारः। तत् त्वं प्रजानञ्जहि मां न वाली दुःखं ममादर्शनजं भजेत
तुला माहिती आहे, राजकुमार, की आपल्या प्रेयसीपासून दूर झालेला पुरुष दुःखात असतो. हे जाणून, मला मार, म्हणजे वालीला माझ्या अनुपस्थितीचं दुःख भोगावं लागणार नाही.
यच्चापि मन्येत भवान् महात्मा स्त्रीघातदोषस्तु भवेन्न मह्यम्। आत्मेयमस्येति हि मां जहि त्वं न स्त्रीवधः स्यान्मनुजेन्द्रपुत्र
आणि जर तुला वाटत असेल, महात्मा, की स्त्रीला मारणं पाप आहे, तर जाणून घे की मी त्याचीच आहे; म्हणून मला मार. राजा पुत्रा, तुझ्या बाबतीत स्त्रीहत्या पाप लागणार नाही.
शास्त्रप्रयोगाद् विविधाश्च वेदा- दनन्यरूपाः पुरुषस्य दाराः। दारप्रदानाद्धि न दानमन्यत् प्रदृश्यते ज्ञानवतां हि लोके
शास्त्र आणि वेद सांगतात की पुरुषाच्या पत्नी वेगळ्या नसतात; ज्ञानी लोकांमध्ये पत्नी देणं हे सर्वात मोठं दान मानलं जातं.
त्वं चापि मां तस्य मम प्रियस्य प्रदास्यसे धर्ममवेक्ष्य वीर। अनेन दानेन न लप्स्यसे त्व- मधर्मयोगं मम वीर घातात्
हे वीर, तू धर्माचा विचार करून मला, त्याच्या प्रिय व्यक्तीला, त्याला देणार आहेस; या दानामुळे माझ्या मृत्यूमुळे तुला अधर्म लागणार नाही.