गिरिगह्वरसंलीनं दीप्तमाशीविषं यथा। तस्य निष्कृष्यमाणस्य बाणस्यापि बभौ द्युतिः
डोंगराच्या गुहेतून बाहेर येणाऱ्या तेजस्वी सापासारखा तो बाण बाहेर काढताना त्याचे तेज चमकत होते.
अस्तमस्तकसंरुद्धरश्मेर्दिनकरादिव। पेतुः क्षतजधारास्तु व्रणेभ्यस्तस्य सर्वशः
जसा सूर्य मावळताना त्याची किरणे लपतात, तसा तुझ्या जखमांतून सर्व बाजूंनी रक्ताच्या धारा वाहू लागल्या.
ताम्रगैरिकसम्पृक्ता धारा इव धराधरात्। अवकीर्णं विमार्जन्ती भर्तारं रणरेणुना
तांबड्या आणि गेरू रंगाच्या धारांसारखे, पर्वतावरून वाहणारे, तुझ्या शरीरावर युद्धातील धूळ लागली होती, ती मी पुसत होते.
अस्रैर्नयनजैः शूरं सिषेचास्त्रसमाहतम्। रुधिरोक्षितसर्वाङ्गं दृष्ट्वा विनिहतं पतिम्
डोळ्यांतून वाहणाऱ्या अश्रूंनी तिने त्या शूर वीराला न्हालवले, जो शस्त्रांनी घायाळ झाला होता आणि ज्याचे संपूर्ण अंग रक्ताने माखले होते, पती मारला गेल्याचे पाहून.
उवाच तारा पिङ्गाक्षं पुत्रमङ्गदमङ्गना। अवस्थां पश्चिमां पश्य पितुः पुत्र सुदारुणाम्
ताराने आपल्या पिंगट डोळ्यांच्या अंगदाला म्हटले, 'बाळा, आपल्या वडिलांची ही भीषण शेवटची अवस्था पाहा.'
अभिवादय राजानं पितरं पुत्र मानदम्। एवमुक्तः समुत्थाय जग्राह चरणौ पितुः
राजाला, म्हणजे आपल्या वडिलांना, नमस्कार कर, बाळा, कारण ते मान मिळविण्यास योग्य आहेत. असे म्हणताच अंगद उठला आणि वडिलांच्या पायांना धरले.
भुजाभ्यां पीनवृत्ताभ्यामङ्गदोऽहमिति ब्रुवन्। अभिवादयमानं त्वामङ्गदं त्वं यथा पुरा
मजबूत आणि गोल बाहूंनी मिठी मारत अंगद म्हणाला, 'मी अंगद आहे.' जसे तू पूर्वी त्याचा सन्मान करायचास, तसेच आता अंगद तुला नमस्कार करतो आहे.
दीर्घायुर्भव पुत्रेति किमर्थं नाभिभाषसे। अहं पुत्रसहाया त्वामुपासे गतचेतनम्। सिंहेन पातितं सद्यो गौः सवत्सेव गोवृषम्
'दीर्घायुष्य लाभो, बाळा' असे का बोलत नाहीस? मी आणि माझा मुलगा, दोघे मिळून, तुझी सेवा करतो आहोत, जरी तुझा श्वास थांबला असला, जसा सिंहाने गायीला आणि तिच्या वासराला अचानक पाडले.
इष्ट्वा संग्रामयज्ञेन रामप्रहरणाम्भसा। तस्मन्नवभृथे स्नातः कथं पत्न्या मया विना
रामाच्या शस्त्रांनी झालेल्या युद्धयज्ञात भाग घेऊन, त्याच्या पाण्याने स्नान करून, तू नवसंपन्न झाला आहेस; मग माझ्याविना, आपल्या पत्नीशिवाय, तू कसा राहशील?
या दत्ता देवराजेन तव तुष्टेन संयुगे। शातकौम्भीं प्रियां मालां तां ते पश्यामि नेह किम्
युद्धात प्रसन्न झालेल्या देवेंद्राने तुला दिलेली ती प्रिय सुवर्णमाळ मी आता तुझ्याकडे का दिसत नाही?
राज्यश्रीर्न जहाति त्वां गतासुमपि मानद। सूर्यस्यावर्तमानस्य शैलराजमिव प्रभा
राज्याची श्रीमंती, मान देणाऱ्या तुझ्या अंगावरून, जणू काही जीव गेल्यावरही, कधीच दूर जात नाही. जशी सूर्याची प्रभा पर्वताच्या शिखरावर सदैव चमकत असते, तशीच ती तुझ्यावर राहते.
न मे वचः पथ्यमिदं त्वया कृतं न चास्मि शक्ता हि निवारणे तव। हता सपुत्रास्मि हतेन संयुगे सह त्वया श्रीर्विजहाति मामपि
माझ्या शब्दांकडे तू लक्ष दिलं नाहीस, आणि मी तुला थांबवूही शकले नाही. तुझ्या युद्धातील मृत्युमुळे, मी आणि माझा मुलगाही जणू संपलो आहोत; आता तुझ्याबरोबरच माझ्या आयुष्यातील सौख्यही संपलं.
thumb|चतुर्विंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः ॥४-
श्रीमद्वाल्मिकी रामायणातील किष्किंधा कांडाचा चोवीसावा सर्ग ऐका.
तामाशु वेगेन दुरासदेन त्वभिप्लुतां शोकमहार्णवेन। पश्यंस्तदा वाल्यनुजस्तरस्वी भ्रातुर्वधेनाप्रतिमेन तेपे
ती राणी दुःखाच्या अथांग सागरात बुडाली आणि वेगाने त्या दुःखाने गाठली गेली. हे पाहून वालीचा धाडसी लहान भाऊ, आपल्या भावाच्या अपूर्व मृत्यूमुळे फारच व्याकुळ झाला.
स बाष्पपूर्णेन मुखेन पश्यन् क्षणेन निर्विण्णमना मनस्वी। जगाम रामस्य शनैः समीपं भृत्यैर्वृतः सम्परिदूयमानः
डोळ्यांत अश्रू भरून, क्षणभर मन खचलेले असताना, तो विचारशील वीर आपल्या सेवकांसह हळूहळू रामाजवळ गेला, मनात खोल दुःख घेऊन.
स तं समासाद्य गृहीतचाप- मुदात्तमाशीविषतुल्यबाणम्। यशस्विनं लक्षणलक्षिताङ्ग- मवस्थितं राघवमित्युवाच
तो रामाजवळ गेला, ज्याच्या हातात धनुष्य होतं आणि बाण जणू प्रचंड विषारी सापासारखे होते. त्याच्या अंगावर मोठेपणाची चिन्हं होती. त्या ठिकाणी उभ्या असलेल्या राघवाला त्याने असे संबोधले.
यथा प्रतिज्ञातमिदं नरेन्द्र कृतं त्वया दृष्टफलं च कर्म। ममाद्य भोगेषु नरेन्द्रसूनो मनो निवृत्तं हतजीवितेन
राजा, जसं वचन दिलं होतंस, तसं तू केलं आणि त्याचा परिणामही मिळाला. पण आता, राजपुत्रा, माझं मन सुखोपभोगापासून दूर झालंय, कारण माझ्या आयुष्याचा अर्थ संपलाय.
अस्यां महिष्यां तु भृशं रुदत्यां पुरेऽतिविक्रोशति दुःखतप्ते। हते नृपे संशयितेऽङ्गदे च न राम राज्ये रमते मनो मे
ही राणी फारच रडतेय, शहरात मोठ्याने हंबरडा फोडतेय, दुःखाने होरपळतेय. राजा मारला गेलाय, अंगदाचंही भविष्य अनिश्चित आहे. राम, अशा वेळी माझं मन राज्यात मुळीच रमणं शक्य नाही.
क्रोधादमर्षादतिविप्रधर्षाद् भ्रातुर्वधो मेऽनुमतः पुरस्तात्। हते त्विदानीं हरियूथपेऽस्मिन् सुतीक्ष्णमिक्ष्वाकुवर प्रतप्स्ये
राग, असहिष्णुता आणि फार मोठ्या अपमानामुळे मी पूर्वी भावाच्या मृत्यूस मान्यता दिली. पण आता या वानरांच्या प्रमुखाचा मृत्यू झाल्यावर, इक्ष्वाकू कुळातील श्रेष्ठा, मी फारच व्यथित झालोय.
श्रेयोऽद्य मन्ये मम शैलमुख्ये तस्मिन् हि वासश्चिरमृष्यमूके। यथा तथा वर्तयतः स्ववृत्त्या नेमं निहत्य त्रिदिवस्य लाभः
आता मला असं वाटतं, की ऋष्यमूक पर्वतावर, जिथे माझ्या स्वभावानुसार राहता येईल, तिथेच राहणं जास्त योग्य आहे. कारण त्याला मारूनही मला स्वर्गसुख मिळणार नाही.
न त्वा जिघांसामि चरेति यन्मा- मयं महात्मा मतिमानुवाच। तस्यैव तद् राम वचोऽनुरूप- मिदं वचः कर्म च मेऽनुरूपम्
मी तुला मारण्याचा किंवा तुझ्याविरुद्ध काही करण्याचा विचार केला नव्हता—हे त्या महान आणि बुद्धिमान व्यक्तीने मला सांगितलं होतं. रामाचं ते वचन योग्य होतं, आणि माझं कृत्यही त्याच्याशी सुसंगत आहे.
भ्राता कथं नाम महागुणस्य भ्रातुर्वधं राम विरोचयेत। राज्यस्य दुःखस्य च वीर सारं विचिन्तयन् कामपुरस्कृतोऽपि
राम, एवढ्या गुणी भावाचा मृत्यू कोणता भाऊ कधीच इच्छितो? राज्याच्या दुःखाचा विचार जरी केला, तरीही, केवळ इच्छेच्या आहारी जाऊन असं कोण करू शकतं?
वधो हि मे मतो नासीत् स्वमाहात्म्यव्यतिक्रमात्। ममासीद् बुद्धिदौरात्म्यात् प्राणहारी व्यतिक्रमः
माझ्या मोठेपणाच्या विरोधात जाऊन, मी त्याला मारण्याचा विचार कधीच केला नव्हता. पण माझ्या चुकलेल्या बुद्धीमुळे, मी हे जीवघेणं पाप केलं.
द्रुमशाखावभग्नोऽहं मुहूर्तं परिनिष्टनन्। सान्त्वयित्वा त्वनेनोक्तो न पुनः कर्तुमर्हसि
मी जणू झाडाची फांदी तुटावी तसा तुटून, काही काळ तिथे शोक करत पडलो होतो. तेव्हा त्याने मला धीर दिला आणि सांगितलं, 'पुन्हा असं करू नकोस.'
भ्रातृत्वमार्यभावश्च धर्मश्चानेन रक्षितः। मया क्रोधश्च कामश्च कपित्वं च प्रदर्शितम्
त्याने भाऊपण, मोठेपणा आणि धर्म सांभाळला; पण मी मात्र राग, इच्छा आणि नीचपणा दाखवला.
अचिन्तनीयं परिवर्जनीय- मनीप्सनीयं स्वनवेक्षणीयम्। प्राप्तोऽस्मि पाप्मानमिदं वयस्य भ्रातुर्वधात् त्वाष्ट्रवधादिवेन्द्रः
हे कृत्य विचार करण्यासही नको, टाळावं असं, नकोसं आणि स्वतःने तपासावं असं आहे. मित्रा, मी भावाचा वध करून मोठं पाप केलं, जसं इंद्राने त्वष्टृच्या मुलाचा वध केला तसं.
पाप्मानमिन्द्रस्य मही जलं च वृक्षाश्च कामं जगृहुः स्त्रियश्च। को नाम पाप्मानमिमं सहेत शाखामृगस्य प्रतिपत्तुमिच्छेत्
इंद्राचं पाप पृथ्वी, पाणी, झाडं आणि स्त्रियांनी स्वीकारलं; पण माझं हे पाप कोण सहन करील, किंवा भावाचा वध करणाऱ्या वानराच्या मार्गावर कोण जाईल?
नार्हामि सम्मानमिमं प्रजानां न यौवराज्यं कुत एव राज्यम्। अधर्मयुक्तं कुलनाशयुक्त- मेवंविधं राघव कर्म कृत्वा
राघव, मी लोकांचा सन्मान, युवराजपद किंवा राज्यपद याला पात्र नाही. असं अधर्मयुक्त आणि घराचा नाश करणारे कृत्य केल्यावर मी याला योग्य नाही.
पापस्य कर्तास्मि विगर्हितस्य क्षुद्रस्य लोकापकृतस्य लोके। शोको महान् मामभिवर्ततेऽयं वृष्टेर्यथा निम्नमिवाम्बुवेगः
मी पापी, नीच आणि लोकांनी निंदलेला असा कृत्य करणारा आहे; मोठा दु:ख माझ्यावर ओसंडून येत आहे, जणू काही पावसाचं पाणी खोलगट जागेत वाहून येतं तसं.
सोदर्यघातापरगात्रवालः संतापहस्ताक्षिशिरोविषाणः। एनोमयो मामभिहन्ति हस्ती दृप्तो नदीकूलमिव प्रवृद्धः
स्वतःच्या भावाला ठार मारून, या जळजळत्या दु:खाने माझे हात, डोळे आणि डोके डागाळले आहे; पापाचा हा रोग, जसा एखादा उन्मत्त हत्ती नदीच्या काठावर तुटून पडतो, तसा मला छळतो आहे.