देशकालौ भजस्वाद्य क्षममाणः प्रियाप्रिये। सुखदुःखसहः काले सुग्रीववशगो भव
आता काळ आणि परिस्थिती स्वीकार, प्रिय-अप्रिय सहन कर, सुख-दुःख सहन कर आणि सुग्रीवाच्या आज्ञेत राहा.
यथा हि त्वं महाबाहो लालितः सततं मया। न तथा वर्तमानं त्वां सुग्रीवो बहु मन्यते
माझ्या मोठ्या बाहीच्या मुला, मी जसं तुला नेहमी जपलं, तसं सुग्रीव तुझं तितकं कौतुक करणार नाही.
न चातिप्रणयः कार्यः कर्तव्योऽप्रणयश्च ते। उभयं हि महादोषं तस्मादन्तरदृग् भव
तुला ना खूप प्रेम दाखवावं, ना पूर्ण दुर्लक्ष करावं; दोन्ही मोठ्या चुका आहेत, म्हणून समतोल ठेव.
इत्युक्त्वाथ विवृत्ताक्षः शरसम्पीडितो भृशम्। विवृतैर्दशनैर्भीमैर्बभूवोत्क्रान्तजीवितः
असं म्हणून, डोळे फिरलेले, बाणांनी फार जखमी झालेला, भीषण दात उघडे पडलेला वाळी, अखेर प्राण सोडून गेला.
ततो विचुक्रुशुस्तत्र वानरा हतयूथपाः। परिदेवयमानास्ते सर्वे प्लवगसत्तमाः
मग वानरांचे सेनापती मारले गेल्यावर तिथे सर्व वानर मोठ्याने रडू लागले; ते सगळे उत्तम वानर शोक करत होते.
किष्किन्धा ह्यद्य शून्या च स्वर्गते वानरेश्वरे। उद्यानानि च शून्यानि पर्वताः काननानि च
आता किष्किंधा ओस पडली आहे, कारण वानरांचा राजा स्वर्गात गेला; बागा, डोंगर आणि जंगलं सुद्धा ओस पडली आहेत.
हते प्लवगशार्दूले निष्प्रभा वानराः कृताः। यस्य वेगेन महता काननानि वनानि च
वानरांच्या वाघासारख्या वीराचा वध झाल्यावर वानरांची तेज कमी झाली; ज्याच्या मोठ्या वेगाने जंगलं आणि वनं हादरायची.
पुष्पौघेणानुबद्ध्यन्ते करिष्यति तदद्य कः। येन दत्तं महद् युद्धं गन्धर्वस्य महात्मनः
आता फुलांचे गुच्छ कोण बांधणार? ज्याने त्या महान गंधर्वाशी मोठं युद्ध केलं, ते आता कोण करणार?
गोलभस्य महाबाहोर्दश वर्षाणि पञ्च च। नैव रात्रौ न दिवसे तद् युद्धमुपशाम्यति
महाबली गोलभा याच्याशी पंधरा वर्षे, ना रात्री ना दिवसा, ते युद्ध थांबलं नव्हतं.
ततः षोडशमे वर्षे गोलभो विनिपातितः। तं हत्वा दुर्विनीतं तु वाली दंष्ट्राकरालवान्। सर्वाभयंकरोऽस्माकं कथमेष निपातितः
मग सोळाव्या वर्षी गोलभाचा वध झाला; त्या दुष्टाचा वध करून आमच्यावर भीती निर्माण करणारा, दाढांनी भयंकर असलेला वाली कसा काय आज पडला?
हते तु वीरे प्लवगाधिपे तदा प्लवङ्गमास्तत्र न शर्म लेभिरे। वनेचराः सिंहयुते महावने यथा हि गावो निहते गवां पतौ
त्या वीर वानरराजाचा वध झाल्यावर तिथल्या वानरांना काहीच समाधान उरलं नाही; जसं सिंह असलेल्या मोठ्या जंगलात गायींच्या कळपाचा प्रमुख मारला गेला की गायी दुःखी होतात, तसं त्यांचं झालं.
ततस्तु तारा व्यसनार्णवप्लुता मृतस्य भर्तुर्वदनं समीक्ष्य सा। जगाम भूमिं परिरभ्य वालिनं महाद्रुमं छिन्नमिवाश्रिता लता
मग तारा दुःखाच्या समुद्रात बुडून, आपल्या मृत पतीचं तोंड पाहून, वालीला मिठी मारून जमिनीवर कोसळली, जशी मोठ्या झाडावर वेल लपेटलेली असते आणि ते झाड तोडलं जातं.
thumb|त्रयोविंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः ॥४-
ऐका, हे कीष्किंधा कांडातील तेवीसावं सर्ग. श्रीमद्वाल्मीकी रामायणात कीष्किंधा कांडात हा तेवीसावा सर्ग आहे.
ततः समुपजिघ्रन्ती कपिराजस्य तन्मुखम्। पतिं लोकश्रुता तारा मृतं वचनमब्रवीत्
मग जगात प्रसिद्ध असलेली तारा, आपल्या पती वानरराजाच्या तोंडाजवळ गेली आणि त्या मृत पतीशी बोलू लागली.
शेषे त्वं विषमे दुःखमकृत्वा वचनं मम। उपलोपचिते वीर सुदुःखे वसुधातले
हे वीर, तू माझं म्हणणं न ऐकता या दुःखाच्या वेळी, दुःखाने भरलेल्या या पृथ्वीवर पडून आहेस.
मत्तः प्रियतरा नूनं वानरेन्द्र मही तव। शेषे हि तां परिष्वज्य मां च न प्रतिभाषसे
हे वानरराजा, नक्कीच तुला माझ्यापेक्षा ही पृथ्वीच जास्त प्रिय आहे; कारण तू तिला मिठी मारून पडला आहेस आणि माझ्याशी काहीच बोलत नाहीस.
सुग्रीवस्य वशं प्राप्तो विधिरेष भवत्यहो। सुग्रीव एव विक्रान्तो वीर साहसिकप्रिय
अरेरे, नशिबाने तुला सुग्रीवाच्या अधीन केलं; आता फक्त सुग्रीवच बलवान आहे, हे धाडसी कृत्य करणाऱ्या वीर.
ऋक्षवानरमुख्यास्त्वां बलिनं पर्युपासते। तेषां विलपितं कृच्छ्रमङ्गदस्य च शोचतः
भालू आणि वानरांचे श्रेष्ठ, बलवान असूनही, तुझ्या आजूबाजूला आहेत; त्यांचा आक्रोश आणि अंगदाचं दुःख सहन करणं कठीण आहे.
मम चेमा गिरः श्रुत्वा किं त्वं न प्रतिबुध्यसे। इदं तद् वीरशयनं तत्र शेषे हतो युधि
माझ्या या शब्दांनीही तू का जागा होत नाहीस? हे वीर, हेच ते तुझं शय्यास्थान आहे, जिथे तू युद्धात मारला गेलास.
शायिता निहता यत्र त्वयैव रिपवः पुरा। विशुद्धसत्त्वाभिजन प्रिययुद्ध मम प्रिय
इथेच पूर्वी तूच आपल्या शत्रूंना मारून घातलंस, आणि आता तेही इथेच पडले आहेत; हे शुद्ध मनाचे, श्रेष्ठ कुळातले, युद्धप्रिय, माझ्या प्रिय.
मामनाथां विहायैकां गतस्त्वमसि मानद। शूराय न प्रदातव्या कन्या खलु विपश्चिता
माझ्यासारखी एकटी, आधार नसलेली मला सोडून तू निघून गेलास, हे मान देणाऱ्या; खरोखरच, विद्वानांनी आपल्या कन्येचं लग्न वीराशी करू नये.
शूरभार्यां हतां पश्य सद्यो मां विधवां कृताम्। अवभग्नश्च मे मानो भग्ना मे शाश्वती गतिः
पाहा, मी आता वीराची पत्नी, क्षणातच विधवा झाले; माझा मान तुटला आणि माझं चिरकालचं सुखही संपलं.
अगाधे च निमग्नास्मि विपुले शोकसागरे। अश्मसारमयं नूनमिदं मे हृदयं दृढम्
मी या अथांग आणि विशाल दुःखाच्या समुद्रात बुडाले आहे; माझे हृदय खरोखरच दगडासारखे कठीण असावे, म्हणूनच ते अजूनही तग धरून आहे.
भर्तारं निहतं दृष्ट्वा यन्नाद्य शतधा कृतम्। सुहृच्चैव च भर्ता च प्रकृत्या च मम प्रियः
माझा पती मारला गेला हे पाहूनही आज माझे हृदय तुकडे तुकडे का झाले नाही? तो माझा मित्रही होता, पतीही होता, आणि स्वभावानेच मला सर्वात प्रिय होता.
प्रहारे च पराक्रान्तः शूरः पञ्चत्वमागतः। पतिहीना तु या नारी कामं भवतु पुत्रिणी
युद्धात पराक्रमी वीर पडला; पती नसलेल्या स्त्रीला, जरी तिला मुले असली तरी, विधवा असेच म्हणतात.
धनधान्यसमृद्धापि विधवेत्युच्यते जनैः। स्वगात्रप्रभवे वीर शेषे रुधिरमण्डले
तिच्याकडे धनधान्याची संपत्ती असली तरी, लोक तिला विधवा म्हणतात; हे वीर, तू आपल्या शरीरातून वाहणाऱ्या रक्ताच्या तलावात पडला आहेस.
कृमिरागपरिस्तोमे स्वकीये शयने यथा। रेणुशोणितसंवीतं गात्रं तव समन्ततः
किडे आणि मुंग्या भरलेल्या अंथरुणासारखेच तुझे हे निजस्थान झाले आहे; तुझे शरीर सर्व बाजूंनी धूळ आणि रक्ताने माखले आहे.
परिरब्धुं न शक्नोमि भुजाभ्यां प्लवगर्षभ। कृतकृत्योऽद्य सुग्रीवो वैरेऽस्मिन्नतिदारुणे
माझ्या हातांनी तुला मिठी मारता येत नाही, हे वानरांमध्ये श्रेष्ठ; आज सुग्रीवाने या भयंकर वैरात आपले उद्दिष्ट साध्य केले आहे.
यस्य रामविमुक्तेन हृतमेकेषुणा भयम्। शरेण हृदि लग्नेन गात्रसंस्पर्शने तव
रामाने सोडलेल्या एका बाणानेच त्याची भीती नाहीशी झाली; तो बाण तुझ्या हृदयात घुसला आणि तुझ्या शरीराला स्पर्श केला.
वार्यामि त्वां निरीक्षन्ती त्वयि पञ्चत्वमागते। उद्बबर्ह शरं नीलस्तस्य गात्रगतं तदा
तू प्राण सोडल्यावर मी तुला धरून ठेवण्याचा प्रयत्न केला; तेव्हा नीलाने तुझ्या शरीरात घुसलेला बाण बाहेर काढला.