नहि मम हरिराजसंश्रयात् क्षमतरमस्ति परत्र चेह वा। अभिमुखहतवीरसेवितं शयनमिदं मम सेवितुं क्षमम्
माझ्यासाठी वानरराजाच्या आश्रयापेक्षा, समोरून लढून पडलेल्या वीरांनी सन्मानित केलेल्या या शय्येवर राहणं इथे किंवा पुढच्या जन्मातही जास्त योग्य आहे.
thumb|द्वाविंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे द्वाविंशः सर्गः ॥४-
आता श्रीमद्वाल्मिकी रामायणातील किष्किंधा कांडातील बावीसवा सर्ग ऐका.
वीक्षमाणस्तु मन्दासुः सर्वतो मन्दमुच्छ्वसन्। आदावेव तु सुग्रीवं ददर्शानुजमग्रतः
शांतपणे श्वास घेत, सगळीकडे पाहणाऱ्या थकलेल्या वालीनं सुरुवातीलाच समोर उभा असलेला आपला लहान भाऊ सुग्रीव पाहिला.
तं प्राप्तविजयं वाली सुग्रीवं प्लवगेश्वरम्। आभाष्य व्यक्तया वाचा सस्नेहमिदमब्रवीत्
जिंकला गेलेला वाली, विजय मिळवलेल्या वानरांच्या राजाला सुग्रीवाला प्रेमाने स्पष्ट शब्दात बोलला.
सुग्रीव दोषेण न मां गन्तुमर्हसि किल्बिषात्। कृष्यमाणं भविष्येण बुद्धिमोहेन मां बलात्
सुग्रीव, माझ्या चुकीबद्दल मला दोष देऊ नकोस; मी नशिबाने ओढला गेलो आणि मनाने भ्रमित झालो होतो.
युगपद् विहितं तात न मन्ये सुखमावयोः। सौहार्दं भ्रातृयुक्तं हि तदिदं जातमन्यथा
प्रिय भाऊ, आपल्याला एकत्र सुख मिळावं, असं मला वाटत नाही; कारण आपलं भाऊबंदकीचं प्रेम आता बदललं आहे.
प्रतिपद्य त्वमद्यैव राज्यमेषां वनौकसाम्। मामप्यद्यैव गच्छन्तं विद्धि वैवस्वतक्षयम्
आजच या वनात राहणाऱ्या लोकांचं राज्य तू स्वीकार. मी आजच निघून जात आहे, हे जाणून ठेव, मी यमाच्या लोकांत जातोय.
जीवितं च हि राज्यं च श्रियं च विपुलां तथा। प्रजहाम्येष वै तूर्णमहं चागर्हितं यशः
सुग्रीव, मी आता माझं जीवन, राज्य, मोठं वैभव आणि निष्कलंक कीर्ती हे सगळं एकाच वेळी सोडतो.
अस्यां त्वहमवस्थायां वीर वक्ष्यामि यद् वचः। यद्यप्यसुकरं राजन् कर्तुमेव त्वमर्हसि
या अवस्थेत मी तुला काही शब्द सांगतो, हे वीर. जरी ते करायला कठीण असले, तरी राजा म्हणून ते तुला करायलाच हवेत.
सुखार्हं सुखसंवृद्धं बालमेनमबालिशम्। बाष्पपूर्णमुखं पश्य भूमौ पतितमङ्गदम्
हा अंगद, सुखासाठी पात्र, सुखात वाढलेला, निरागस, डोळ्यांत अश्रू भरलेला, जमिनीवर पडलेला आहे—त्याच्याकडे पाहा.
मम प्राणैः प्रियतरं पुत्रं पुत्रमिवौरसम्। मया हीनमहीनार्थं सर्वतः परिपालय
माझ्या प्राणांपेक्षा प्रिय असलेल्या या मुलाचं, जो आता माझ्याविना आणि आधाराविना आहे, स्वतःच्या मुलासारखं सर्व बाजूंनी रक्षण कर.
त्वमप्यस्य पिता दाता परित्राता च सर्वशः। भयेष्वभयदश्चैव यथाहं प्लवगेश्वर
तू त्याचा पिता, दाता आणि सर्व प्रकारे रक्षण करणारा हो. संकटात त्याला सुरक्षितता दे, जशी मी दिली, हे वानरांच्या राजां.
एष तारात्मजः श्रीमांस्त्वया तुल्यपराक्रमः। रक्षसां च वधे तेषामग्रतस्ते भविष्यति
हा तारा-पुत्र अंगद, तेजस्वी आणि तुझ्यासारखा पराक्रमी आहे. राक्षसांच्या नाशात तो तुझ्या पुढे उभा राहील.
अनुरूपाणि कर्माणि विक्रम्य बलवान् रणे। करिष्यत्येष तारेयस्तेजस्वी तरुणोऽङ्गदः
तारा-पुत्र हा तेजस्वी, तरुण अंगद रणांगणात धैर्य आणि बळ दाखवून योग्य असे पराक्रम करील.
सुषेणदुहिता चेयमर्थसूक्ष्मविनिश्चये। औत्पातिके च विविधे सर्वतः परिनिष्ठिता
सुषेणाची ही कन्या, अर्थाच्या सूक्ष्म बाबींमध्ये आणि विविध अपशकुन ओळखण्यात सर्व बाजूंनी पारंगत आहे.
राघवस्य च ते कार्यं कर्तव्यमविशङ्कया। स्यादधर्मो ह्यकरणे त्वां च हिंस्यादमानितः
राघवाचं कर्तव्य तू कोणतीही शंका न ठेवता पार पाड. ते न केल्यास पाप होईल आणि तुला अपमानित व्हावं लागेल.
इमां च मालामाधत्स्व दिव्यां सुग्रीव काञ्चनीम्। उदारा श्रीः स्थिता ह्यस्यां सम्प्रजह्यान्मृते मयि
सुग्रीव, ही दिव्य सोन्याची माळ स्वतः घाल. माझ्या मृत्यूनंतरच ती सोडावी, कारण तिच्यात मोठं सौभाग्य आहे.
इत्येवमुक्तः सुग्रीवो वालिना भ्रातृसौहृदात्। हर्षं त्यक्त्वा पुनर्दीनो ग्रहग्रस्त इवोडुराट्
वालीनं असं सांगितल्यावर, स्नेहामुळे सुग्रीवानं आपला आनंद सोडला आणि पुन्हा दुःखी झाला, जणू ग्रहांनी ग्रासलेला चंद्र.
तद्वालिवचनाच्छान्तः कुर्वन् युक्तमतन्द्रितः। जग्राह सोऽभ्यनुज्ञातो मालां तां चैव काञ्चनीम्
वालीनं दिलेल्या शब्दांनी शांत होऊन, योग्य आणि लक्षपूर्वक, त्यानं परवानगी घेऊन ती सोन्याची माळ घेतली.
तां मालां काञ्चनीं दत्त्वा दृष्ट्वा चैवात्मजं स्थितम्। संसिद्धः प्रेत्यभावाय स्नेहादङ्गदमब्रवीत्
ती सोन्याची माळ देऊन, आपला मुलगा समोर उभा आहे हे पाहून, परलोकासाठी सिद्ध झालेला वाळी प्रेमाने अंगदाला म्हणाला.
देशकालौ भजस्वाद्य क्षममाणः प्रियाप्रिये। सुखदुःखसहः काले सुग्रीववशगो भव
आता काळ आणि परिस्थिती स्वीकार, प्रिय-अप्रिय सहन कर, सुख-दुःख सहन कर आणि सुग्रीवाच्या आज्ञेत राहा.
यथा हि त्वं महाबाहो लालितः सततं मया। न तथा वर्तमानं त्वां सुग्रीवो बहु मन्यते
माझ्या मोठ्या बाहीच्या मुला, मी जसं तुला नेहमी जपलं, तसं सुग्रीव तुझं तितकं कौतुक करणार नाही.
न चातिप्रणयः कार्यः कर्तव्योऽप्रणयश्च ते। उभयं हि महादोषं तस्मादन्तरदृग् भव
तुला ना खूप प्रेम दाखवावं, ना पूर्ण दुर्लक्ष करावं; दोन्ही मोठ्या चुका आहेत, म्हणून समतोल ठेव.
इत्युक्त्वाथ विवृत्ताक्षः शरसम्पीडितो भृशम्। विवृतैर्दशनैर्भीमैर्बभूवोत्क्रान्तजीवितः
असं म्हणून, डोळे फिरलेले, बाणांनी फार जखमी झालेला, भीषण दात उघडे पडलेला वाळी, अखेर प्राण सोडून गेला.
ततो विचुक्रुशुस्तत्र वानरा हतयूथपाः। परिदेवयमानास्ते सर्वे प्लवगसत्तमाः
मग वानरांचे सेनापती मारले गेल्यावर तिथे सर्व वानर मोठ्याने रडू लागले; ते सगळे उत्तम वानर शोक करत होते.
किष्किन्धा ह्यद्य शून्या च स्वर्गते वानरेश्वरे। उद्यानानि च शून्यानि पर्वताः काननानि च
आता किष्किंधा ओस पडली आहे, कारण वानरांचा राजा स्वर्गात गेला; बागा, डोंगर आणि जंगलं सुद्धा ओस पडली आहेत.
हते प्लवगशार्दूले निष्प्रभा वानराः कृताः। यस्य वेगेन महता काननानि वनानि च
वानरांच्या वाघासारख्या वीराचा वध झाल्यावर वानरांची तेज कमी झाली; ज्याच्या मोठ्या वेगाने जंगलं आणि वनं हादरायची.
पुष्पौघेणानुबद्ध्यन्ते करिष्यति तदद्य कः। येन दत्तं महद् युद्धं गन्धर्वस्य महात्मनः
आता फुलांचे गुच्छ कोण बांधणार? ज्याने त्या महान गंधर्वाशी मोठं युद्ध केलं, ते आता कोण करणार?
गोलभस्य महाबाहोर्दश वर्षाणि पञ्च च। नैव रात्रौ न दिवसे तद् युद्धमुपशाम्यति
महाबली गोलभा याच्याशी पंधरा वर्षे, ना रात्री ना दिवसा, ते युद्ध थांबलं नव्हतं.
ततः षोडशमे वर्षे गोलभो विनिपातितः। तं हत्वा दुर्विनीतं तु वाली दंष्ट्राकरालवान्। सर्वाभयंकरोऽस्माकं कथमेष निपातितः
मग सोळाव्या वर्षी गोलभाचा वध झाला; त्या दुष्टाचा वध करून आमच्यावर भीती निर्माण करणारा, दाढांनी भयंकर असलेला वाली कसा काय आज पडला?