निःश्रेयसपरा मोहात् त्वया चाहं विगर्हिता। यैषाब्रुवं हितं वाक्यं वानरेन्द्र हितैषिणी
तुझ्या भल्यासाठी मी हिताचे शब्द सांगितले, पण तू मोहाने मला नाकारलेस, वानरराजा. मी तुझ्या कल्याणाचीच इच्छा धरली होती.
रूपयौवनदृप्तानां दक्षिणानां च मानद। नूनमप्सरसामार्य चित्तानि प्रमथिष्यसि
तुझ्या रूपामुळे, तारुण्यामुळे आणि दक्षिणेकडील मोहकतेमुळे, तू अप्सरांची मनं नक्कीच अस्वस्थ करशील, हे मानदायक श्रेष्ठ.
कालो निःसंशयो नूनं जीवितान्तकरस्तव। बलाद् येनावपन्नोऽसि सुग्रीवस्यावशो वशम्
काळ हा नक्कीच जीवनाचा अंत करणारा आहे; त्याच्या जोरावर तू सुग्रीवाच्या अधीन गेलास, तुझ्या इच्छेविरुद्ध.
अस्थाने वालिनं हत्वा युध्यमानं परेण च। न संतप्यति काकुत्स्थः कृत्वा कर्मसुगर्हितम्
वालीनला, जो दुसऱ्याशी लढत होता, मारूनही काकुत्स्थ वंशातील रामाला काहीही दुःख वाटत नाही, जरी हे कर्म निंदनीय असले तरी.
वैधव्यं शोकसंतापं कृपणाकृपणा सती। अदुःखोपचिता पूर्वं वर्तयिष्याम्यनाथवत्
आता मी विधवा झाले आहे, दुःखाने व्याकुळ आहे. पूर्वी मी कधीच दयनीय नव्हते, ना दुःखाची सवय होती, पण आता अनाथासारखी जगणार आहे.
लालितश्चाङ्गदो वीरः सुकुमारः सुखोचितः। वत्स्यते कामवस्थां मे पितृव्ये क्रोधमूर्च्छिते
आंगद हा माझ्या लाडात वाढलेला, कोमल आणि सुखात राहिलेला मुलगा, आता माझ्या इच्छेवर जगावा लागेल, कारण त्याचा काका रागाने भरलेला आहे.
कुरुष्व पितरं पुत्र सुदृष्टं धर्मवत्सलम्। दुर्लभं दर्शनं तस्य तव वत्स भविष्यति
माझ्या मुला, तुझ्या धर्मनिष्ठ आणि उत्तम वडिलांकडे नीट पाहा; पण त्यांचं दर्शन तुला आता फार दुर्मिळ होईल, बाळा.
समाश्वासय पुत्रं त्वं संदेशं संदिशस्व मे। मूर्ध्न्नि चैनं समाघ्राय प्रवासं प्रस्थितो ह्यसि
तू आपल्या मुलाला धीर दे आणि माझा निरोप सांग. त्याच्या डोक्यावर प्रेमाने चुंबन घे, कारण आता तू दूर प्रवासाला निघालाय.
सकामो भव सुग्रीव रुमां त्वं प्रतिपत्स्यसे। भुङ्क्ष्व राज्यमनुद्विग्नः शस्तो भ्राता रिपुस्तव
सुग्रीवा, आता तुझ्या मनातील इच्छा पूर्ण होईल; तुला रुमाही परत मिळेल. आता चिंता न करता राज्याचा उपभोग घे, कारण तुझा शत्रू असलेला भाऊ नष्ट झाला आहे.
किं मामेवं प्रलपतीं प्रियां त्वं नाभिभाषसे। इमाः पश्य वरा बाह्व्यो भार्यास्ते वानरेश्वर
मी अशी आक्रोश करतेय, तरीही तू, तुझ्या प्रियेला, उत्तर देत नाहीस का? वानरराजा, या सुंदर भुजा असलेल्या तुझ्या सर्व पत्नींकडे पाहा.
तस्या विलपितं श्रुत्वा वानर्यः सर्वतश्च ताः। परिगृह्याङ्गदं दीना दुःखार्ताः प्रतिचुक्रुशुः
तिचा आक्रोश ऐकून सर्व वानरी एकत्र आल्या आणि अंगदाला जवळ घेत, दुःखाने आणि वेदनेने व्याकुळ होऊन मोठ्याने रडू लागल्या.
किमङ्गदं साङ्गदवीरबाहो विहाय यातोऽसि चिरं प्रवासम्। न युक्तमेवं गुणसंनिकृष्टं विहाय पुत्रं प्रियचारुवेषम्
अंगदासारख्या शूर मुलाला सोडून तू इतक्या दिवसांसाठी दूर निघून गेलास का? असा गुणी, प्रिय आणि सुंदर मुलगा सोडून जाणं योग्य नाही.
यद्यप्रियं किंचिदसम्प्रधार्य कृतं मया स्यात् तव दीर्घबाहो। क्षमस्व मे तद्धरिवंशनाथ व्रजामि मूर्ध्ना तव वीर पादौ
दीर्घबाहू, मी विचार न करता काही तुझ्या मनाविरुद्ध केलं असेल तर, वानरवंशाच्या अधिपती, ते मला माफ कर. वीर, मी तुझ्या पायांवर डोके ठेवते.
तथा तु तारा करुणं रुदन्ती भर्तुः समीपे सह वानरीभिः। व्यवस्यत प्रायमनिन्द्यवर्णा उपोपवेष्टुं भुवि यत्र वाली
त्यानंतर तारा, इतर वानरींसोबत पतीच्या जवळ हळूहळू रडत बसली आणि निर्दोष सौंदर्य असलेली ती तिथेच, जिथे वाली पडला होता, उपवासाने प्राण सोडायचं ठरवते.
thumb|एकविंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे एकविंशः सर्गः ॥४-
एकविसावा सर्ग ऐका. श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या किष्किंधा कांडातील एकविसावा सर्ग येथे संपला.
ततो निपतितां तारां च्युतां तारामिवाम्बरात्। शनैराश्वासयामास हनुमान् हरियूथपः
नंतर वानरांचा सेनापती हनुमान, आकाशातून पडलेल्या तारासारखी खाली पडलेल्या तारेला हळूवार धीर देऊ लागला.
गुणदोषकृतं जन्तुः स्वकर्म फलहेतुकम्। अव्यग्रस्तदवाप्नोति सर्वं प्रेत्य शुभाशुभम्
प्रत्येक जीव आपल्या गुणदोषांमुळे आणि कर्माच्या फळामुळे, मृत्यूनंतर सर्व शुभ-अशुभ फळं निश्चितपणे मिळवतो.
शोच्या शोचसि कं शोच्यं दीनं दीनानुकम्पसे। कश्च कस्यानुशोच्योऽस्ति देहेऽस्मिन् बुद्बुदोपमे
तू ज्याला शोक करावं असं आहे त्याचाच शोक करतेस, दीनावर दया करतेस; पण हे शरीर तर फुग्याच्या बुडबुड्यासारखं आहे, मग खरंच कोणासाठी शोक करावा?
अङ्गदस्तु कुमारोऽयं द्रष्टव्यो जीवपुत्रया। आयत्यां च विधेयानि समर्थान्यस्य चिन्तय
हा अङ्गद राजकुमार तुझ्या जिवंत मुलासारखा मानावा; त्याच्या भविष्यासाठी काय योग्य करता येईल, हे विचार कर.
जानास्यनियतामेवं भूतानामागतिं गतिम्। तस्माच्छुभं हि कर्तव्यं पण्डिते नेह लौकिकम्
तुला सृष्टीतील सर्व जीवांची येणं-जाणं ठरलेली आहे, हे माहीत आहे; म्हणून शहाण्यांनी नेहमी चांगलं करावं, केवळ सांसारिक गोष्टींमध्ये गुंतू नये.
यस्मिन् हरिसहस्राणि शतानि नियुतानि च। वर्तयन्ति कृताशानि सोऽयं दिष्टान्तमागतः
ज्याच्यासाठी हजारो वानर आशेने वाट पाहत होते, तो आता आपल्या नशिबी आलेल्या शेवटाला पोहोचला आहे.
यदयं न्यायदृष्टार्थः सामदानक्षमापरः। गतो धर्मजितां भूमिं नैनं शोचितुमर्हसि
कारण त्याने नेहमी योग्य मार्ग पाहिला, शांतता, दान आणि क्षमा यांना महत्त्व दिलं, आणि आता तो धर्माने मिळवलेल्या भूमीत गेला आहे; म्हणून त्यासाठी दु:ख करू नकोस.
सर्वे च हरिशार्दूलाः पुत्रश्चायं तवाङ्गदः। हर्यृक्षपतिराज्यं च त्वत्सनाथमनिन्दिते
सर्व वानरांमध्ये श्रेष्ठ असलेले आणि तुझा पुत्र अङ्गद, तसेच वानरांचे राज्य, हे सर्व तुझ्या आधाराने सुरक्षित आहे, हे कलंकहीन स्त्री.
ताविमौ शोकसंतप्तौ शनैः प्रेरय भामिनि। त्वया परिगृहीतोऽयमङ्गदः शास्तु मेदिनीम्
हे भामिनी, या दुःखाने जळणाऱ्या दोघांना हळूहळू समजाव; तुझ्या आधाराने अङ्गदाने पृथ्वीवर राज्य करावं.
संततिश्च यथा दृष्टा कृत्यं यच्चापि साम्प्रतम्। राज्ञस्तत् क्रियतां सर्वमेष कालस्य निश्चयः
वंश कसा चालू राहिला पाहिजे आणि आत्ताच काय करावं, हे स्पष्ट आहे; राजाचे सर्व कर्तव्ये पूर्ण करावीत, कारण हेच काळाचं ठरलेलं आहे.
संस्कार्यो हरिराजस्तु अङ्गदश्चाभिषिच्यताम्। सिंहासनगतं पुत्रं पश्यन्ती शान्तिमेष्यसि
वानरराजाचे योग्य विधीने अंतिम संस्कार करावेत आणि अङ्गदाचा अभिषेक करावा; तुझा मुलगा सिंहासनावर बसलेला पाहून तुला शांती मिळेल.
सा तस्य वचनं श्रुत्वा भर्तृव्यसनपीडिता। अब्रवीदुत्तरं तारा हनूमन्तमवस्थितम्
पतीच्या वियोगाने व्याकुळ झालेल्या ताराने त्याचं बोलणं ऐकून जवळ उभ्या असलेल्या हनुमंताला उत्तर दिलं.
अङ्गदप्रतिरूपाणां पुत्राणामेकतः शतम्। हतस्याप्यस्य वीरस्य गात्रसंश्लेषणं वरम्
माझ्यासाठी, अङ्गदासारख्या शंभर मुलांपेक्षा या वीराच्या मृत शरीराचा आलिंगन अधिक प्रिय आहे.
न चाहं हरिराज्यस्य प्रभवाम्यङ्गदस्य वा। पितृव्यस्तस्य सुग्रीवः सर्वकार्येष्वनन्तरः
माझ्याकडे वानरराज्य किंवा अङ्गदावर काही अधिकार नाही; त्याचा काका सुग्रीव सर्व कामांत पुढचा आहे.
नह्येषा बुद्धिरास्थेया हनूमन्नङ्गदं प्रति। पिता हि बन्धुः पुत्रस्य न माता हरिसत्तम
हनुमंत, अङ्गदाबद्दल अशी कल्पना धरू नकोस; कारण मुलासाठी खरा नातेवाईक वडील असतो, आई नाही, हे वानरश्रेष्ठ.