वाल्मीकिरामायणम्

को न्वस्मिन्साम्प्रतं लोके गुणवान्कश्च वीर्यवान् । धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सत्यवाक्यो दृढव्रतः ॥१-१-

या जगात आज कोण गुणी आहे, कोण बलवान आहे, कोण धर्म जाणणारा आणि उपकाराची जाणीव ठेवणारा आहे, कोण नेहमी सत्य बोलतो आणि आपल्या वचनाला कायम राहतो?

चारित्रेण च को युक्तः सर्वभूतेषु को हितः । विद्वान्कः कः समर्थश्च कश्चैकप्रियदर्शनः ॥१-१-

कोण उत्तम वर्तन असलेला आहे, सर्व जीवांची भलाई करणारा कोण आहे, कोण बुद्धिमान, समर्थ आणि सर्वांना प्रिय आहे?

आत्मवान्को जितक्रोधो द्युतिमान्कोऽनसूयकः । कस्य बिभ्यति देवाश्च जातरोषस्य संयुगे ॥१-१-

कोण स्वतःवर ताबा ठेवणारा आहे, कोण रागावर विजय मिळवलेला आहे, कोण तेजस्वी आणि द्वेष न करणारा आहे, आणि ज्याच्या युद्धातील रागाला देवतासुद्धा घाबरतात?

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे । महर्षे त्वं समर्थोऽसि ज्ञातुमेवंविधं नरम् ॥१-१-

मला अशा माणसाबद्दल ऐकायची खूप इच्छा आहे; माझ्या मनात मोठी उत्सुकता आहे. महर्षे, अशा पुरुषाला ओळखण्याची क्षमता तुझ्यात आहे.

श्रुत्वा चैतत्त्रिलोकज्ञो वाल्मीकेर्नारदो वचः । श्रूयतामिति चामन्त्र्य प्रहृष्टो वाक्यमब्रवीत् ॥१-१-

हे ऐकल्यावर, तीनही लोकांचा जाणणारा नारद वाल्मिकींना म्हणाला, 'ऐका', आणि आनंदाने पुढील शब्द बोलला.

बहवो दुर्लभाश्चैव ये त्वया कीर्तिता गुणाः । मुने वक्ष्याम्यहं बुद्ध्वा तैर्युक्तः श्रूयतां नरः ॥१-१-

तू सांगितलेले हे गुण फार दुर्मिळ आहेत; हे मुनी, मी तुला अशा माणसाची माहिती सांगतो. ऐक.

इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रामो नाम जनैः श्रुतः । नियतात्मा महावीर्यो द्युतिमान्धृतिमान्वशी ॥१-१-

इक्ष्वाकू कुळात जन्मलेला, लोकांमध्ये प्रसिद्ध असलेला राम नावाचा पुरुष आहे. तो संयमी, पराक्रमी, तेजस्वी, धीर आणि स्वतःवर ताबा ठेवणारा आहे.

बुद्धिमान्नीतिमान्वाग्मी श्रीमाञ्छ्त्रुनिबर्हणः । विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवो महाहनुः ॥१-१-

तो बुद्धिमान, नीती जाणणारा, मधुर बोलणारा, श्रीमंत, शत्रूंचा नाश करणारा, रुंद खांदे, दीर्घ भुजा, शंखासारखी मान आणि मोठा जबडा असलेला आहे.

महोरस्को महेष्वासो गूढजत्रुररिन्दमः । आजानुबाहुः सुशिराः सुललाटः सुविक्रमः ॥१-१-

त्याचे छाती रुंद आहे, तो मोठ्या धनुष्याचा वापर करणारा आहे, त्याचे खांदे लपलेले आहेत, तो शत्रूंचा पराभव करणारा आहे, त्याच्या भुजा गुडघ्यांपर्यंत पोहोचतात, डोके सुंदर आहे, कपाळ देखणे आहे आणि तो पराक्रमी आहे.

समः समविभक्ताङ्गः स्निग्धवर्णः प्रतापवान् । पीनवक्षा विशालाक्षो लक्ष्मीवाञ्छुभलक्षणः ॥१-१-

तो सम प्रमाणात बांधलेला आहे, त्याचे सर्व अवयव सुडौल आहेत, त्याचा रंग स्निग्ध आहे, तो तेजस्वी आहे, छाती भरदार आहे, डोळे मोठे आहेत, लक्ष्मी त्याच्यावर आहे आणि शुभ चिन्हांनी युक्त आहे.

धर्मज्ञः सत्यसन्धश्च प्रजानां च हिते रतः । यशस्वी ज्ञानसम्पन्नः शुचिर्वश्यः समाधिमान् ॥१-१-

तो धर्म जाणणारा, सत्य वचन पाळणारा, प्रजांच्या हितात रमणारा, कीर्तीमान, ज्ञानाने परिपूर्ण, शुद्ध, संयमी आणि एकाग्रचित्त आहे.

प्रजापतिसमः श्रीमान् धाता रिपुनिषूदनः । रक्षिता जीवलोकस्य धर्मस्य परिरक्षिता॥१-१-

तो प्रजापतीसारखा तेजस्वी, श्रीमंत, आधार देणारा, शत्रूंचा नाश करणारा, सर्व जीवांचा रक्षण करणारा आणि धर्माचा रक्षक आहे.

रक्षिता स्वस्य धर्मस्य स्वजनस्य च रक्षिता । वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो धनुर्वेदे च निष्ठितः ॥१-१-

तो स्वतःच्या धर्माचे आणि आपल्या लोकांचे रक्षण करणारा आहे; वेद आणि वेदांगांचे तत्त्व जाणणारा आणि धनुर्विद्येत पारंगत आहे.

सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो स्मृतिमान् प्रतिभानवान् । सर्वलोकप्रियः साधुरदीनात्मा विचक्षणः ॥१-१-

तो सर्व शास्त्रांचे तत्त्व जाणणारा, स्मरणशक्ती असलेला, चतुर, सर्वांना प्रिय, सज्जन, मनाने खंबीर आणि विवेकी आहे.

सर्वदाभिगतः सद्भिः समुद्र इव सिन्धुभिः । आर्यः सर्वसमश्चैव सदैव प्रियदर्शनः ॥१-१-

तो नेहमी सज्जन लोकांनी भेटला जातो, जसा नद्या समुद्राला मिळतात; तो मोठ्या मनाचा, सर्वांशी सारखा वागणारा आणि सदैव प्रिय दिसणारा आहे.

स च सर्व गुणोपेतः कौसल्यानन्दवर्धनः । समुद्र इव गाम्भीर्ये धैर्येण हिमवानिव ॥१-१-

तो सर्व गुणांनी युक्त आहे, कौसल्येचा आनंद वाढवणारा आहे; गंभीरतेने समुद्रासारखा आणि धैर्याने हिमालयासारखा आहे.

विष्णुना सदृशो वीर्ये सोमवत्प्रियदर्शनः । कालाग्निसदृशः क्रोधे क्षमया पृथिवीसमः ॥१-१-

पराक्रमात तो विष्णूसारखा आहे, देखणेपणात चंद्रासारखा आहे, रागात काळाग्नीप्रमाणे आहे आणि क्षमेत पृथ्वीप्रमाणे आहे.

धनदेन समस्त्यागे सत्ये धर्म इवापरः । तमेवंगुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम् ॥१-१-

धनाचा त्याग करण्यात तो अगदी धर्मासारखा होता; सत्य आणि शौर्य यामध्ये राम सर्व गुणांनी परिपूर्ण होता.

ज्येष्ठं ज्येष्ठगुणैर्युक्तं प्रियं दशरथस्सुतम् । प्रकृतीनां हितैर्युक्तं प्रकृतिप्रियकाम्यया ॥१-१-

दशरथांचा सर्वांत मोठा आणि गुणी मुलगा, ज्येष्ठपणाला साजेसा, प्रजेला हितकारक आणि सर्वांना आपलंसं वाटावं असं वागणारा होता.

यौवराज्येन संयोक्तुम् ऐच्छत्प्रीत्या महीपतिः । तस्याभिषेकसम्भारान् दृष्ट्वा भार्याथ कैकयी ॥१-१-

राजाने प्रेमापोटी त्याला युवराजपद द्यावं असं ठरवलं; पण अभिषेकाची तयारी दिसल्यावर, त्याची पत्नी कैकेयी—

पूर्वं दत्तवरा देवी वरमेनमयाचत । विवासनञ्च रामस्य भरतस्याभिषेचनम् ॥१-१-

पूर्वी मिळालेल्या वराचा उपयोग करून राणीने रामाला वनवास पाठवावा आणि भरताचा अभिषेक व्हावा असा वर मागितला.

स सत्यवचनाद्राजा धर्मपाशेन संयतः । विवासयामास सुतं रामं दशरथः प्रियम् ॥१-१-

राजा दशरथ सत्याच्या वचनामुळे आणि धर्माच्या बंधनामुळे, जरी राम अत्यंत प्रिय असला तरी, त्याला वनवासासाठी पाठवायला भाग पडला.

स जगाम वनं वीरः प्रतिज्ञामनुपालयन् । पितुर्वचननिर्देशात् कैकेय्याः प्रियकारणात् ॥१-१-

त्या वीराने वचन पाळण्यासाठी, वडिलांच्या आज्ञेने आणि कैकेयीला आनंद मिळावा म्हणून वनात जाण्याचा निर्णय घेतला.

तं व्रजन्तं प्रियो भ्राता लक्ष्मणोऽनुजगाम ह । स्नेहाद् विनयसम्पन्नः सुमित्रानन्दवर्धनः ॥१-१-

राम जात असताना, त्याचा लाडका भाऊ लक्ष्मण प्रेमापोटी, नम्रतेने आणि सुमित्रेचा आनंद वाढवणारा म्हणून त्याच्या मागे गेला.

भ्रातरं दयितो भ्रातुः सौभ्रात्रमनुदर्शयन् । रामस्य दयिता भार्या नित्यं प्राणसमा हिता ॥१-१-

भाऊ म्हणून आपुलकी दाखवणाऱ्या लक्ष्मणासोबत, रामाची प्रिय पत्नी, नेहमीच त्याच्या प्राणासमान आणि त्याच्या हितासाठी समर्पित होती.

जनकस्य कुले जाता देवमायेव निर्मिता । सर्वलक्षणसम्पन्ना नारीणामुत्तमा वधूः ॥१-१-

जनकाच्या घराण्यात जन्मलेली, जणू काही देवांनी घडवलेली, सर्व गुणांनी संपन्न आणि स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ अशी वधू होती.

सीताप्यनुगता रामं शशिनं रोहिणी यथा । पौरैरनुगतो दूरं पित्रा दशरथेन च ॥१-१-

सीताही रामाच्या मागे गेली, जशी रोहिणी चंद्रामागे जाते; प्रजाजन आणि वडील दशरथ यांनी त्याला बराच वेळ सोबत दिली.

शृङ्गवीरपुरे सूतं गङ्गाकूले व्यसर्जयत् । गुहमासाद्य धर्मात्मा निषादाधिपतिं प्रियम् ॥१-१-

शृंगवेरपूरला, गंगेच्या काठी, त्याने सारथ्याला परत पाठवले आणि धर्मात्मा, प्रिय निषादराज गुहाला भेटला.

गुहेन सहितो रामो लक्ष्मणेन च सीतया । ते वनेन वनङ्गत्वा नदीस्तीर्त्वा बहूदकाः ॥१-१-

राम, गुहा, लक्ष्मण आणि सीता एकत्रितपणे, अनेक पाण्याच्या नद्या ओलांडून, वनात गेले.