सुमित्राच्या पुत्रा, पंपाच्या डोंगरांच्या दक्षिण उतारावर त्या कर्णिकार वृक्षांच्या फुलांनी बहरलेली, तेजस्वी काठी पाहा. हा पर्वत, खनिजांनी अलंकृत झालेला, वाऱ्याच्या जोराने उठणाऱ्या अद्भुत धुळीला बाहेर पाठवतो. पर्वताच्या उतारांवर, सुमित्राच्या पुत्रा, किम्शुक वृक्षांची फुले सर्व बाजूंनी जळत आहेत, पानरहित आणि सुंदर दिसत आहेत. पंपाच्या तटावर, जाई, मल्लिका, कमळ, करवीर अशा फुलांनी झाडे मधुर सुवासाने भिजली आहेत. केतकी, सिंदुवर, वसंत ऋतूला फुलणारी झाडे, माधवी वेल, जाईच्या झाडांचे फुल सर्वत्र फुलले आहे. तिथे चिरिबिल्व, मधुका, वंजुळ, बकुल, चंपक, तिलक आणि नागवृक्ष देखील फुलले आहेत. पद्मक वृक्ष चमकत आहेत, निळ्या फुलांचा अशोक वृक्ष बहरला आहे; लोढ्र वृक्ष, सिंहाच्या मानेसारखे पिवळे, पर्वताच्या उतारांवर उभे आहेत. अंकोल, कुरंटा, चूर्णक, पारिभद्र, आंबा, पाटल आणि कोविदार वृक्षही फुलले आहेत. मचकुंद आणि अर्जुन वृक्ष पर्वताच्या शिखरांवर दिसतात, केतकी, उडाळ, शिरीष, शिंशपा आणि धव वृक्षही आहेत. साल्मली आणि किम्शुक वृक्ष, तसेच लाल कुरबक; तिनिश, नक्तमाळ, चंदन आणि स्यंदन वृक्षही आहेत. हिन्ताळ, तिलक आणि नागवृक्षही फुलले आहेत, फुलांनी भरलेल्या वेलांनी गुंफलेल्या, त्यांच्या टोकांवर फुलांची सजावट आहे. सौमित्रा, पाहा, पंपाच्या किती सुंदर वृक्ष, वाऱ्याने हललेली त्यांची फांदी, ही झाडे एकमेकांच्या अगदी जवळ उभी आहेत. वेलांनी जणू मद्यपी कुलीन स्त्रियांसारखे, झाडापासून झाडाकडे, पर्वतापासून पर्वताकडे, जंगलातून जंगलात फिरत आहेत. वारा जणू अनेक सुवासांचा स्वाद घेऊन आनंदित होतो; काही झाडे फुलांनी भरलेली, त्यांच्या सुवासात मधाचा गोडपणा आहे. काही झाडे कळ्यांनी झाकलेली, गडद रंगाची दिसतात; "हे ताजे आहे, हे गोड आहे, हे पूर्ण फुलले आहे," असे वाटेल. मधासाठी आसक्त झालेला मधमाशी फुलात बुडतो, मग लपून दुसऱ्या झाडावर उडतो; पंपाच्या तटावरील झाडांमध्ये हा मध शोधणारा मधमाशी फिरतो. ही भूमी, स्वतःहून पडलेल्या फुलांच्या घडांनी झाकलेली, जणू विश्रांतीसाठी दगडाच्या शय्यांनी सजली आहे. सौमित्रा, त्या पर्वताच्या उतारांवर, दगड अनेक रंगीबेरंगी फुलांनी झाकलेले, रुंद आणि सुवर्ण-लाल दिसतात. पाहा, सौमित्रा, थंड ऋतूत झाडांची फुलांची बहर; फुलांच्या महिन्यात झाडे जणू एकमेकांच्या स्पर्शाने फुलतात. मधमाश्यांच्या गुंजारवाने भरलेली झाडे एकमेकांना जणू बोलावतात; त्यांच्या फुलांनी सजलेल्या फांद्या, लक्ष्मणा, मोठ्या तेजाने चमकत आहेत. इथे कारंडव पक्षी, स्वच्छ पाण्यात बुडतो, आपल्या सोबतीसह आनंद घेतो, जणू कामाची इच्छा जागवतो. या मंदाकिनीचे मोहक रूप खरोखरच योग्य आहे; तिच्या गुणांचा जगात गौरव आहे आणि ते मनाला आनंद देतात. जर ती सद्गुणी स्त्री दिसली आणि आपण इथे राहिलो, रघुकुलातील श्रेष्ठा, तर मला इंद्रलोकाची किंवा अयोध्येची इच्छा वाटणार नाही. खरंच, तिच्यासोबत या सुंदर कुरणात आनंद घेताना, मला कोणतीही चिंता वाटणार नाही, ना काही वेगळ्या गोष्टीची इच्छा होईल. कारण या विविध फुलांनी आणि पानांनी सजलेल्या झाडा, या जंगलात, माझ्या प्रियेशिवाय, मला फक्त दु:खाचीच आठवण करून देतात. सौमित्रा, पाहा, हे थंड पाणी, कमळांनी भरलेले, चक्रवाक पक्षी आणि कारंडव बदके याठिकाणी येतात. पंपा अधिक उजळते, प्लव आणि क्रौंच पक्ष्यांनी भरलेली, मोठ्या प्राण्यांनी येणारी, आणि अनेक पक्ष्यांच्या आवाजाने गुंजणारी. विविध प्रकारचे आनंदी पक्षी जणू माझ्या तळमळीला जागवतात, मी माझ्या कृष्णवर्णी, कमळ-नेत्र असलेल्या, चंद्रासारख्या चेहऱ्याच्या प्रियेशीची आठवण काढतो. पहा, त्या सुंदर उतारांवर, हरणे त्यांच्या सोबतीसह आहेत; मी, वैदेहीपासून वेगळा, तिच्या मृगनयनी डोळ्यांची आठवण काढून, मनात वेदना अनुभवतो, ती हरणे इकडे तिकडे भटकतात. या रम्य डोंगरावर, मद्यपी पक्ष्यांच्या थव्यांनी भरलेल्या, जर मला माझी प्रिय दिसली, तर सर्व काही मला उत्तम वाटेल. सौमित्रा, खरंच, मी जगू शकेन, जर सुकुमार कंबरेची वैदेही, माझ्यासोबत, पंपाच्या शुद्ध, शुभ वाऱ्याचा आनंद घेऊ शकेल. पंपाच्या वनातील वाऱ्याचा आनंद घेणारे धन्य आहेत, कमळ आणि निळ्या लिलीच्या सुवासाने भरलेला, शुभ आणि दु:ख नष्ट करणारा, लक्ष्मणा. माझी प्रिय, कृष्णवर्णी, कमळ-पर्ण नेत्र असलेली, माझ्यापासून वेगळी—जनकाची कन्या, असहाय, आपले जीवन कसे टिकवते? सत्यव्रती जनक, जर लोकांच्या सभेत सीतेच्या कल्याणाची विचारणा केली, तर मी काय उत्तर देऊ? ती, जी मला अनुसरली, जरी तिच्या वडिलांनी मला वनवास दिला, धर्मपरायण—आता माझी प्रिय सीता कुठे आहे? लक्ष्मणा, तिच्याविना, मी, दु:खी, कसा जगू—ती जी माझ्या राज्यातून गमावली, आणि माझे मन दुखावले? मी तिच्या चेहऱ्याला—कमळासारखे फुललेले, सुवासित, सुंदर, आणि निर्दोष—पाहत नाही, त्यामुळे माझे मन जणू बुडते. लक्ष्मणा, कधी मी वैदेहीचे अद्वितीय शब्द ऐकेन—सद्गुणी, मधुर, हितकारी—मुलायम हास्य आणि हसण्याने सजलेले? ती, कृष्णवर्णी, जेव्हा मला वनात प्रेमाने आणि दु:खाने त्रस्त पाहिले, ती सद्गुणी स्त्री, जणू दु:खातून मुक्त, आनंदाने मला बोलली. अयोध्येत, राजकुमार, कौसल्येला मी काय सांगू, जेव्हा ती, बुद्धिमान आणि श्रेष्ठ, विचारेल, "माझी सून कुठे आहे?