राम आणि लक्ष्मण पंपा सरोवराच्या काठावरून चालत होते. रामाचे मन सीतेच्या आठवणींमध्ये गुंतले होते. "लक्ष्मण," राम म्हणाले, "माझी नजर या कमळाच्या कळ्या आणि पानांकडे जाते, कारण मला त्या सीतेच्या डोळ्यांसारख्या वाटतात." पंपाच्या परिसरातील मंद, सुगंधित वारा रामला सीतेच्या हळुवार, मोहक श्वासासारखा भासला. "सुमित्रेच्या पुत्रा," राम म्हणाले, "पंपाच्या डोंगराच्या दक्षिण उतारावर त्या कर्णिकार वृक्षांच्या फुललेल्या, सुंदर फांद्या पहा." हा पर्वत, खनिजांनी सजलेला, वाऱ्याच्या जोराने उठणाऱ्या अद्भुत धुळीने चमकत होता. पर्वताचे उतार, लक्ष्मण, किम्शुक वृक्षांच्या फुलांनी प्रत्येक बाजूने उजळले होते; ते आकर्षक, पानरहित आणि सुंदर होते. पंपा सरोवराच्या काठावर जाई, मल्लिका, कमळ, करवीर यांसारख्या वृक्षांना मधुर सुगंधाचा शिंपडलेला होता; सर्वत्र फुलांची उधळण होती. केतकी, सिंदुवर आणि वसंतात फुलणारे वृक्ष, तसेच माधवी वेल आणि जाईच्या झुडपांनी परिसर सुगंधित झाला होता. तिथे चिरिबिल्व, मधुका, वंजुला, बकुल, चंपक, तिलक आणि नाग वृक्षही फुलांनी सजले होते. पद्मक वृक्ष चमकत होते, निळ्या फुलांचे अशोक वृक्ष फुललेले होते; लोध्र वृक्ष, सिंहाच्या मानेसारखे पिवळे, पर्वताच्या उतारावर उभे होते. अंकोला, कुरंटा, चूर्णक, पारिभद्र, आंबा, पाटल आणि कोविदार वृक्षही फुलांनी नटले होते. मुचकुंद आणि अर्जुन वृक्ष पर्वताच्या शिखरांवर दिसत होते, तसेच केतकी, उडाळ, शिरीष, शिंशपा आणि धव वृक्षही होते. शाल्मली आणि किम्शुक वृक्ष, तसेच लाल कुरबक, तिनिश, नक्तमाल, चंदन आणि स्यान्दन वृक्षही फुलले होते. हिन्ताळ, तिलक आणि नाग वृक्ष फुलांनी सजले होते, त्यांच्या वेलांमध्ये फुलांची टोके झाकलेली होती. "सौमित्र," राम म्हणाले, "पंपातील हे सुंदर वृक्ष पहा, वाऱ्याने हलणाऱ्या फांद्या, एकमेकांच्या जवळ उभे." वेलां झाडातून झाडाकडे, पर्वतातून पर्वताकडे, जंगलातून जंगलाकडे जणू मद्यपी श्रेष्ठ स्त्रियांसारख्या फिरत होत्या. वारा अनेक सुगंधांचा स्वाद घेत आनंदित झाल्यासारखा वाहत होता; काही वृक्ष फुलांनी भरलेले, त्यांच्या सुवास मधासारखा होता. काही फुलांच्या कळ्यांनी झाकलेले, गडद रंगाचे दिसत होते; "हे ताजे आहे, हे गोड आहे, हे पूर्ण फुलले आहे," असे वाटत होते. मधमाशी, आकर्षित होऊन, फुलांमध्ये बुडून जात होती; मग लपून, अचानक दुसऱ्या झाडाजवळ उडून जात होती; ही मध शोधणारी मधमाशी पंपाच्या काठावरील झाडांमध्ये फिरत होती. जमिनीवर आपोआप पडलेल्या फुलांच्या गाठी विखुरलेल्या होत्या, जणू विश्रांतीसाठी दगडी पलंगासारखे सुखद बनले होते. "सौमित्र," राम म्हणाले, "पर्वताच्या उतारांवर दगड विविध फुलांनी व्यापलेले आहेत, त्यामुळे ते रुंद आणि सोनेरी-तांबड्या रंगाचे झाले आहेत." "सौमित्र," राम म्हणाले, "थंड ऋतूत वृक्षांचे फुलणे पहा; फुलांच्या महिन्यात वृक्ष जणू एकमेकांच्या स्पर्शाने फुलतात." मधमाश्यांच्या गुंजारवाने भरलेले वृक्ष एकमेकांना बोलावतात असे वाटत होते; त्यांच्या फुलांनी सजलेल्या फांद्या उजळून निघाल्या होत्या, लक्ष्मण. तिथे कारंडव पक्षी शुद्ध पाण्यात बुडत होता, आपल्या जोडीदारासोबत आनंद घेत, जणू कामभावना जागवत होता. मंदाकिनीचे मोहक रूप देखील योग्य आहे; तिचे गुण जगभर प्रसिद्ध आहेत आणि ते आनंददायक आहेत. "लक्ष्मण, जर ती सद्गुणी सीता येथे दिसली आणि आपण इथे राहू शकलो, तर मला इंद्राचा स्वर्ग किंवा अयोध्येची इच्छा उरली नसती." "या रम्य प्रदेशात तिच्यासोबत आनंद घेताना, माझ्या मनात कुठलीही चिंता उत्पन्न झाली नसती, आणि मला दुसऱ्या कोणत्याही गोष्टीची इच्छा नसती." "या विविध फुलांनी आणि पानांनी सजलेल्या वृक्षांनी, या वनात, माझी प्रिय सीता नसताना, माझ्या मनात फक्त दुःखाचीच भावना जागृत होते." "सौमित्र, हे थंड पाण्याचे सरोवर पहा, कमळांनी भरलेले, चक्रवाक पक्षी आणि कारंडव बदकांनी गजबजलेले." पंपा अजून उजळून दिसत होती, प्लव आणि क्रौंच पक्ष्यांनी भरलेली, मोठ्या प्राण्यांनी भेट दिलेली, आणि अनेक पक्ष्यांच्या आवाजांनी गुंजत होती. विविध प्रकारच्या आनंदी पक्ष्यांचे किलबिल मला माझ्या काळ्या, कमळ-डोळ्यांच्या प्रियेची, तिच्या चंद्रासारख्या चेहऱ्याची आठवण करून देत, माझ्या उत्कंठेला भडकावत होते. "त्या सुंदर उतारांवर पहा, हरिण आपल्या जोडीदारासोबत आहेत; मी, वैदेहीपासून दूर, तिच्या हरणासारख्या डोळ्यांची आठवण करत, ह्या हरिणांसारखा, मनात वेदना घेऊन, इकडे तिकडे भटकतो आहे." "या रम्य डोंगरावर, मद्यपी पक्ष्यांच्या थव्यांनी भरलेल्या, जर माझी प्रिय मला दिसली, तर मला सर्व काही ठीक वाटेल." "सौमित्र, जर त्या सडपातळ कंबर असलेल्या वैदेहीने माझ्यासोबत पंपाच्या शुद्ध, शुभ वाऱ्याचा आनंद घेतला, तर मी जगू शकेन." "पंपाच्या वनातील वारा, कमळ आणि निळ्या शिरीष फुलांचा सुवास घेऊन, शुभ आणि दुःख हरणारा आहे; हे लक्ष्मण, जे त्याचा आनंद घेतात, ते धन्य आहेत." "माझी प्रिय, काळी आणि कमळाच्या पंखासारख्या डोळ्यांची, माझ्यापासून दूर—जनकाची कन्या, असहाय, कशी जीवन जगते?" "सत्यप्रिय जनक राजा, जर लोकांच्या सभेत सीतेच्या कल्याणाबद्दल विचारेल, तर मी काय उत्तर देऊ?" "ती, जी मला अनुसरली, जरी तिच्या वडिलांनी मला वनवास दिला, धर्मनिष्ठ—माझी प्रिय सीता आता कुठे आहे?" "लक्ष्मण, तिच्याविना, मी हा दु:खी, कसा जगू—ती जी माझ्या राज्यातून पडली आणि माझे मन दुःखी झाले?" "मी तिचा चेहरा, कमळासारख्या फुललेल्या, सुगंधित, सुंदर आणि निष्कलंक डोळ्यांचा, पाहत नाही, म्हणून माझे मन बुडल्यासारखे वाटते." "लक्ष्मण, केव्हा मी वैदेहीचे अप्रतिम, धर्मयुक्त, गोड, हितकारी, हसऱ्या आणि मंद स्मिताने सजलेले शब्द ऐकेन?