पंपा सरोवराच्या किनारी राम आणि लक्ष्मण चालत होते. त्या सरोवराचे निर्मळ पाणी, त्यात उमललेल्या कमळ आणि निळ्या निलकमळांनी भरलेले, आणि त्यावर हंस, जलपक्षी यांची गर्दी, सुगंधित फुलांनी सजलेले, हे दृश्य अत्यंत मोहक होते. पंपा सर्व बाजूंनी तेजस्वी दिसत होती; कमळांच्या केसरांना मधमाशा गुंजन करीत होते आणि पाण्यात त्या कमळांचा प्रकाश तरुण सूर्यासारखा चमकत होता. सरोवर सतत चक्रवाक पक्ष्यांनी भरलेले होते, आणि जंगलाचे विविध उतार, पाणी शोधणारे हत्ती आणि हरिणांच्या कळपांनी ते सुंदर दिसत होते. लक्ष्मण, वाऱ्याने उठलेल्या लाटांनी कमळांचे फुल पाण्यावर चमकत होते. पण, वैदेही — तिच्या कमळाच्या पाकळीसारख्या मोठ्या डोळ्यांची, जी मला कमळाप्रमाणेच प्रिय आहे — तिला न पाहता माझ्या जीवनात आनंद नाही. इच्छा किती विचित्र आहे! ती मला अजूनही त्या श्रेष्ठ स्त्रीची आठवण करून देते, जी दूर गेली आहे आणि शोधणे कठीण आहे, तिच्या शुभ वाणीपेक्षा शुभ काहीच नाही. इच्छा सहन करता येईल, पण वसंत ऋतू, त्याच्या फुललेल्या वृक्षांसह, पुन्हा माझी परीक्षा घेतो. जे काही तिच्यासोबत मला आनंददायक वाटायचे, तेच आता तिच्याशिवाय निरस झाले आहे. माझी नजर कमळाच्या कळ्यांकडे आणि पानांकडे जाते, लक्ष्मण, आणि मला वाटते की ते सीतेच्या डोळ्यांसारखे आहेत. कमळाच्या केसरांचा सुगंध वाऱ्यात मिसळून झाडांमध्ये वाहतो, आणि तो सीतेच्या सौम्य, मोहक श्वासासारखा वाटतो. सुमित्रेच्या पुत्रा, पंपाच्या दक्षिण उतारांवर कर्णिकार वृक्षांच्या फुललेल्या, तेजस्वी फांद्या पहा. हा पर्वत, खनिजांनी सजलेला, वाऱ्याच्या जोराने उठणाऱ्या अद्भुत धुळीने झाकलेला आहे. पर्वताचे उतार, सुमित्रेच्या पुत्रा, सर्व बाजूंनी फुललेल्या, पानरहित, सुंदर किंशुक वृक्षांनी उजळले आहेत. पंपा किनारी, जाई, मल्लिका, कमळ, करवीर — हे सर्व फुलांनी सुगंधित झाले आहेत. केतकी, सिंदुवार, वसंत ऋतूत फुलणारे वृक्ष, माधवी लता आणि जाईच्या झुडपांनी सर्वत्र फुलांनी भरले आहे. तिथे चिरिबिल्व, मधुका, वंजुला, बकुल, चंपक, तिलक, नाग — हे सर्व वृक्ष फुलले आहेत. पद्मक वृक्ष चमकत आहेत, निळ्या फुलांचे अशोक फुलले आहेत; लोध्र वृक्ष, सिंहाच्या आयाळीसारखे पिवळे, पर्वत उतारांवर उभे आहेत. अंकोला, कुरंटा, चूर्णक, पारिभद्र, आंबा, पाटल, कोविदार — हे सर्व वृक्ष फुलले आहेत. मुछुकुंद आणि अर्जुन वृक्ष पर्वत शिखरांवर दिसतात; केतकी, उडाळ, शिरीष, शिंशपा, धव वृक्षही आहेत. शाल्मली आणि किंशुक वृक्ष, तसेच लाल कुरबक, तिनिश, नक्तमाला, चंदन, स्यान्दन वृक्षही आहेत. हिन्ताळ, तिलक, नाग वृक्ष फुलले आहेत, त्यांच्या फुललेल्या लतांनी गुंफलेले आहेत. सुमित्रेच्या पुत्रा, पंपाच्या कितीतरी सुंदर वृक्ष पहा, त्याच्या फांद्या वाऱ्याने हलत आहेत, आणि हे वृक्ष एकत्र उभे आहेत. लता, जणू मद्यपान केलेल्या कुलीन स्त्रियांप्रमाणे, वृक्षाहून वृक्ष, पर्वताहून पर्वत, वनाहून वन भटकतात. वारा, अनेक सुगंधांचा स्वाद घेत, आनंदी झाल्यासारखा वाहतो; काही वृक्ष फुलांनी भरले आहेत, त्यांच्या सुगंधाचा मधासारखा गोडवा आहे. काही फुलांच्या कळ्यांनी झाकलेले, गडद रंगाचे दिसतात; “हे ताजे आहे, हे गोड आहे, हे पूर्ण फुलले आहे,” असे वाटते. मधमाशी, प्रेमात गुंग, फुलात रमते, मग लपते आणि अचानक दुसरीकडे उडते; ही मध शोधणारी मधमाशी पंपाच्या किनारी वृक्षांमध्ये भटकते. जमिनीवर गळून पडलेल्या फुलांच्या गाठींनी ती रम्य झाली आहे, जणू विश्रांतीसाठी दगडी पलंग आहेत. सुमित्रेच्या पुत्रा, पर्वत उतारांवर, अनेक रंगीबेरंगी फुलांनी दगड रुंद आणि सुवर्ण-लाल झाले आहेत. सुमित्रेच्या पुत्रा, थंड ऋतूत वृक्षांचे फुलणे पहा; फुलांच्या महिन्यात वृक्ष जणू एकमेकांच्या स्पर्शाने फुलतात. मधमाशांच्या गुंजनाने भरलेले वृक्ष, जणू एकमेकांना बोलावत आहेत; त्यांच्या फुलांनी सजलेल्या फांद्या तेजस्वी दिसतात, लक्ष्मण. काऱंडव पक्षी, स्वच्छ पाण्यात बुडून, आपल्या सोबतीसह आनंद घेत आहे, जणू इच्छा जागृत करत आहे. मंदाकिनीचे मोहक रूप खरेच शोभते; तिच्या गुणांची जगात ख्याती आहे, आणि ती अत्यंत रम्य आहे. जर ती धर्मवती स्त्री दिसली, आणि आपण येथे राहू शकलो, रघुकुलातील श्रेष्ठा, तर मला इंद्रलोकाची किंवा अयोध्येची इच्छा होणार नाही. तिच्यासोबत या रम्य वनात रमलो, तर मनात चिंता येणार नाही, आणि दुसऱ्या गोष्टीची इच्छा उरणार नाही. हे विविध फुलांनी आणि पानांनी सजलेले वृक्ष, या वनात, माझ्या प्रियेशिवाय, केवळ दुःखाची आठवण करून देतात. सुमित्रेच्या पुत्रा, हे थंड, कमळांनी भरलेले पाणी पहा, चक्रवाक पक्षी आणि काऱंडव बदकांनी भरले आहे. पंपा अधिक उजळली आहे, प्लव आणि क्रौंच पक्ष्यांनी भरलेली, मोठ्या प्राण्यांनी ये-जा करणारी, आणि अनेक पक्ष्यांच्या आवाजांनी गूंजणारी. आनंदी पक्ष्यांचे विविध प्रकार, माझ्या प्रिय, काळ्या कमळ-डोळ्यांची, चंद्रासारख्या मुखाची आठवण करून, माझी तळमळ वाढवतात. त्या सुंदर उतारांवर, हरिण आपल्या जोडीदारांसह भटकतात; मी, वैदेहीपासून दूर, तिच्या मृगनयना डोळ्यांची आठवण करत, या हरिणांसारखा व्याकुळ आहे. या रम्य पर्वतावर, मद्यपान केलेल्या पक्ष्यांच्या कळपांनी भरलेल्या, जर माझी प्रिय मला दिसली, तर माझ्यासाठी सर्व काही उत्तम होईल.