राम आणि लक्ष्मण पंपा सरोवराच्या किनाऱ्यावर पोहोचतात. राम लक्ष्मणाला म्हणतो, “लक्ष्मणा, पाह, या सुवासिक कमळांनी पाण्यात सर्वत्र कसे तेजस्वी दिसत आहेत, जणू काही उगवता सूर्यच चमकत आहे.” पंपा सरोवर निर्मळ पाण्याने भरलेले आहे, त्यात कमळे आणि निळ्या लिली फुलल्या आहेत. हंस, जलकुक्कुटे आणि इतर जलचरांनी ते गजबजले आहे. सुगंधी फुलांनी ते शोभून दिसते. पंपा सर्व बाजूंनी तेजस्वी भासत आहे. कमळांच्या परागकणांवर भुंगे गुंजन करतात, आणि पाण्यात त्या कमळांचे तेज जणू कोवळ्या सूर्यासारखे चमकत आहे. नेहमीच चक्रवाक पक्ष्यांनी आणि विविध रानाच्या उतारांनी भरलेले हे सरोवर, पाणी प्यायला येणाऱ्या हत्तींच्या आणि हरिणांच्या कळपांनी आणखी सुंदर झाले आहे. वाऱ्याच्या लाटांनी निर्मळ पाण्यावरच्या कमळांची फुले हलताना, लक्ष्मणा, ती किती सुंदर चमकत आहेत! रामाच्या मनात सीतेची आठवण येते. “वैदेही, जिचे डोळे कमळाच्या पाकळ्यांसारखे मोठे आहेत, जी मला कमळासारखीच प्रिय आहे, ती दिसत नाही, म्हणून मला जीवनात काहीच आनंद वाटत नाही. हाय, हे काम किती विचित्र आहे! ती श्रेष्ठ नारी, जी आता दूर आहे आणि शोधायला कठीण आहे, तिची आठवण पुन्हा पुन्हा येते. तिचे बोलणे सुद्धा मंगलापेक्षा अधिक मंगल होते. हे काम जरी आले तरी सहन करता आले असते, पण हा वसंत ऋतू, फुलांनी बहरलेली झाडे, पुन्हा मला असह्य वेदना देतो. जे काही पूर्वी तिच्यासोबत मला प्रिय होते, ते आता तिच्याविना निरर्थक झाले आहे. माझी नजर कमळाच्या कळ्यांकडे आणि पानांकडे जाते, जणू ते सीतेच्या डोळ्यांसारखे आहेत असे वाटते, लक्ष्मणा. वाऱ्याने कमळाच्या परागाचा सुगंध झाडांतून वाहताना, तो सुगंध जणू सीतेच्या हळुवार, मोहक श्वासासारखा भासतो. राम लक्ष्मणाला दाखवतो, “सुमित्रानंदना, पाह त्या पंपा पर्वताच्या दक्षिण उतारावर कर्णिकार वृक्षांचे फुललेले, तेजस्वी दांडे! हा पर्वत, खनिजांनी समृद्ध, वाऱ्याच्या झुळुकीने उठलेल्या अद्भुत धुळीने झाकला आहे. पर्वताचे उतार सर्व बाजूंनी फुललेली, पानरहित व सुंदर किंशुक झाडे घेऊन प्रज्वलित झाले आहेत. पंपाच्या काठावर जाई, मल्लिका, कमळ, करवीर अशी विविध झाडे मधुर सुवासाने दरवळत आहेत, सर्वत्र फुलांनी सजलेली. केतकी, सिंदुवर, वसंत ऋतूत बहरणारी झाडे, मादवीच्या सुवासिक वेलींनी आणि जाईच्या झुडपांनी सर्वत्र फुले फुलली आहेत. येथे चिरिबिल्व, मधुक, वंजुळ, बकुळ, चंपक, तिलक, नाग झाडे सर्व फुलांनी बहरली आहेत. पद्मक वृक्षही उजळून निघाले आहेत, निळ्या फुलांनी नटलेली अशोक झाडे फुलली आहेत; सिंहाच्या अयाळीसारखा पिवळसर लोध्र वृक्ष पर्वताच्या उतारावर उभा आहे. अंकोल, कुरंट, चूर्णक, पारिभद्र, आंबा, पाटल, कोविदार अशी झाडे फुलांनी सजली आहेत. मुचकुंद आणि अर्जुन वृक्ष पर्वताच्या शिखरावर दिसतात, केतकी, उदाळ, शिरीष, शिंशपा, धव अशीही झाडे आहेत. शाल्मली, किंशुक, लाल कुरबक, तिनिश, नक्तमाळ, चंदन, स्यंदन अशीही झाडे येथे आहेत. हिंताल, तिलक, नाग वृक्ष सर्व फुलांनी बहरले आहेत, त्यांच्या शेंड्यांवर फुलांच्या वेलींनी गुंफण केली आहे. लक्ष्मणा, पाह, पंपाच्या या काठावर कितीतरी सुंदर झाडे वाऱ्याने डोलत आहेत, एकमेकांना लागून उभी आहेत. वेली जणू मदोन्मत्त कुलवधूंसारख्या, झाडापासून झाडाकडे, पर्वतापासून पर्वताकडे, जंगलातून जंगलात फिरत आहेत. वारा जणू अनेक सुवासांचा आस्वाद घेत आनंदित झाला आहे, काही झाडे मधासारख्या सुगंधी फुलांनी भरली आहेत. काही झाडे कळ्यांनी झाकलेली आहेत, त्यांचा रंग गडद भासतो; ‘हे ताजे आहे, हे गोड आहे, हे पूर्ण बहरले आहे’ असे वाटते. भुंगे, कामात रंगून, फुलांमध्ये बुडतात, मग लपून दुसऱ्या झाडावर उडतात; मध शोधणारा हा भुंगा पंपाच्या काठावरच्या झाडांमध्ये फिरतो आहे. फुलांचे गट आपोआप खाली पडले आहेत, त्यामुळे जमिनीवर जणू विश्रांतीसाठी दगडी शय्या तयार झाल्यासारखी शोभा आली आहे. लक्ष्मणा, पर्वताच्या उतारावर दगड फुलांनी झाकले गेले आहेत, त्यामुळे ते रुंद आणि सोन्यासारखे लाल दिसतात. लक्ष्मणा, पाह, थंड ऋतूत झाडे कशी फुलांनी बहरली आहेत; फुलांच्या महिन्यात झाडे जणू एकमेकांच्या सहवासाने फुलली आहेत. भुंग्यांच्या गुंजनाने भरलेली ही झाडे जणू एकमेकांना बोलावत आहेत; त्यांच्या फुलांनी सजलेल्या फांद्या तेजस्वी दिसतात, लक्ष्मणा. येथे कारंडव पक्षी स्वच्छ पाण्यात बुडून आपल्या जोडीदारासोबत आनंद घेत आहे, जणू तो कामाची जाणीव करून देतो. मंदाकिनीचे हे मनोहारी रूप योग्यच आहे; तिचे गुण जगप्रसिद्ध आहेत आणि ते अतिशय आनंददायक आहेत. जर ती पुण्यवती सीता दिसली आणि आपण येथे राहिलो, रघुश्रेष्ठा, तर मला इंद्राचे राज्यही नकोसे वाटेल, की अयोध्याही नकोशी वाटेल. तिच्यासोबत या रम्य प्रदेशात आनंद घेत असताना मला कधीच चिंता वाटली नसती, किंवा दुसऱ्या कोणत्याही गोष्टीची इच्छा राहिली नसती. पण येथे या विविध फुलांनी आणि पानांनी सजलेल्या झाडांकडे पाहताना, माझ्या प्रियेशिवाय हे सर्व वन फक्त दुःखाची आठवण करून देते. लक्ष्मणा, पाह, या थंड, कमळांनी भरलेल्या पाण्यात चक्रवाक पक्षी आणि कारंडव बदक फिरत आहेत. पंपा सरोवर अजूनच उजळून दिसते, त्यात प्लव आणि क्रौंच पक्षी आहेत, मोठमोठी जनावरे येथे येतात, आणि अनेक पक्ष्यांच्या आवाजाने परिसर गूंजतो आहे. विविध रंगांचे आनंदी पक्षी जणू माझ्या विरहाची ज्वाला पेटवतात, कारण मला माझ्या काळ्या, कमळ नयन, चंद्रमुखी प्रियतमेची आठवण येते. लक्ष्मणा, त्या सुंदर उतारांवर जोडीदारांसोबत फिरणारे हरिण पाह, जसे मी वैदेहीपासून दूर आहे, जिचे डोळे कोवळ्या हरिणासारखे आहेत, तसेच या हरिणांप्रमाणे भटकताना माझ्या अंतःकरणात वेदना दाटून येते.