सुमित्रानंदना, पंपा सरोवराच्या या अद्भुत वनरम्य परिसरात पाह, किती सुंदर किन्नर-यक्ष ये-जा करत आहेत, हे नरश्रेष्ठा! पाण्यावर सर्वत्र उमललेली, सुवासिक कमळे सूर्याच्या तेजासारखी चमकत आहेत, लक्ष्मणा. हे पंपा सरोवर किती स्वच्छ, निळ्या कमळांनी आणि निलकमळांनी भरलेले आहे, त्यात हंस, जलपक्षी, आणि सुवासिक फुलांनी ते सजले आहे. सर्वत्र कमळांनी वेढलेले पंपा सरोवर मधमाशांच्या गुंजारवाने उजळून निघाले आहे; पाण्यात ते कमळ सूर्याच्या कोवळ्या प्रकाशासारखे चमकत आहेत. चक्रवाक पक्ष्यांनी नेहमीच गजबजलेले हे सरोवर, जंगलाच्या विविध उतारांनी, पाणी शोधणाऱ्या हत्ती आणि हरिणांच्या कळपांनी आणखी सुंदर झाले आहे. स्वच्छ पाण्यावर वाऱ्याच्या लाटांनी हालणारी कमळे, लक्ष्मणा, किती तेजस्वी दिसतात! माझ्या प्राण्यांना आता काहीच आनंद देत नाही, कारण वैदेही, जिच्या नेत्रांची उपमा कमळाच्या पाकळ्यांना द्यावी, ती प्रिय पत्नी मला दिसत नाही. हाय! या इच्छेचे किती विचित्र स्वरूप आहे! जी सती, शुभ वचन बोलणारी, सदा मंगलमयी होती, तिची आठवण, जरी ती दूर आणि सापडण्यास कठीण असली, तरीही मला सतावत आहे. जर वसंत ऋतू, फुलांनी डवरलेला, पुन्हा मला अशांत करत नसेल, तर कदाचित या इच्छेला मी सहन करू शकलो असतो. जी सर्व गोष्टी तिच्यासोबत मला आनंद देत होत्या, त्या आता तिच्या अनुपस्थितीत निरस वाटतात. माझी नजर सतत कमळाच्या कळ्या आणि पानांकडे जाते, जणू ते सीतेच्या डोळ्यांसारखे आहेत, लक्ष्मणा. कमळांच्या तंतूंचा सुवास वाऱ्याबरोबर झाडांतून वाहत येतो, तो सुगंधी मंद वारा मला जणू सीतेच्या श्वासासारखा वाटतो – कोमल आणि मोहक. सुमित्रानंदना, पंपा पर्वताच्या दक्षिण उतारावर पाह, कर्णिकार वृक्षांचे फुलांनी डवरलेले सुंदर खोडं किती शोभिवंत दिसतात. हा पर्वतराज विविध खनिजांनी नटलेला आहे, वाऱ्याच्या जोराने उडणाऱ्या अद्भुत धुळीने झाकला जातो. पर्वताच्या उतारांवर, सुमित्रानंदना, पर्णहीन पण फुलांनी बहरलेली किंशुक वृक्षांची रांग जणू अग्नीप्रमाणे उजळली आहे. पंपा काठावर जाई, मल्लिका, कमळ, करवीर—ही सर्व झाडे मधुर सुवासाने आणि फुलांनी नटली आहेत. केतकी, सिंदुवर, वसंतात फुलणारी झाडे, मदनमस्त माधवी लता, आणि सर्व जाईच्या झुडुपांनी सारा परिसर फुलांनी भरून गेला आहे. चिरिबिल्व, मधुक, वंजुळ, बकुळ, चंपक, तिलक, नागवृक्ष—ही सर्व वृक्षही फुलांनी डवरली आहेत. पद्मक वृक्ष उजळले आहेत, निळ्या फुलांचा अशोक बहरला आहे; सिंहाच्या अय्याळासारख्या पिवळ्या लोध्र वृक्ष पर्वत उतारांवर उभे आहेत. अंकोल, कुरंट, चूर्णक, पारिभद्र, आंबा, पाटल, कोविदार—ही सर्व झाडे फुलांनी डवरलेली आहेत. मुचकुंद, अर्जुन, केतकी, उडाल, शिरीष, शिंशपा, धव—हीही पर्वतशिखरांवर फुलांनी नटली आहेत. शाल्मली, किंशुक, लाल कुरबक, तिनिश, नक्तमाळ, चंदन, स्यंदन—हीही झाडे बहरली आहेत. हिंताल, तिलक, नागवृक्ष—ही सर्व फुलांनी नटलेली, फुलांनी झाकलेल्या वेलांनी विणली गेली आहेत. पाह, सुमित्रानंदना, पंपा परिसरातील ही किती सुंदर झाडे, वाऱ्याच्या झुळुकीने डोलत, एकमेकांच्या अगदी जवळ उभी आहेत. या वेलींना पाहिले तर त्या जणू मदमस्त कुलीन स्त्रियांप्रमाणे, एका झाडावरून दुसऱ्या झाडावर, पर्वतावरून दुसऱ्या पर्वतावर, वनातून दुसऱ्या वनात फिरताना दिसतात. वारा जणू विविध फुलांच्या सुवासाने तृप्त होऊन फुंकतो आहे; काही झाडे फुलांनी भरली आहेत, त्यांचा सुगंध मधासारखा आहे. काही झाडे कळ्यांनी झाकली गेली आहेत, त्यामुळे ती गडद रंगाची दिसतात; 'हे ताजे आहे, हे गोड आहे, हे पूर्णपणे उमलले आहे,' असे वाटावे. मधुरसाच्या आशेने मोहात पडलेली मधमाशी फुलांमध्ये गुंतते, मग लपून दुसरीकडे उडून जाते; ही मधासाठी वेडी झालेली मधमाशी पंपा काठच्या झाडांवरून फिरते. फुलांच्या गडद गडद झुबक्यांनी झाकलेली ही भूमी जणू विश्रांतीसाठी दगडी पलंगांनी सजवली आहे. सुमित्रानंदना, त्या पर्वत उतारांवर, विविध फुलांनी पसरलेले दगड रुंद आणि सुवर्ण-कमळासारखे लालसर दिसतात. पाहा, सुमित्रानंदना, हिवाळ्यातही या झाडांची फुले कशी उमलली आहेत! जणू फुलांच्या ऋतूमध्ये एकमेकांच्या स्पर्शाने झाडे फुलली आहेत. मधमाशांच्या गुंजारवाने भरलेल्या झाडांच्या फांद्या एकमेकांना बोलावत असल्यासारख्या वाटतात; फुलांनी सजलेल्या त्यांच्या फांद्या तेजस्वी दिसतात, लक्ष्मणा. पहा, हा कारंडव पक्षी स्वच्छ पाण्यात बुडत आहे, आपल्या जोडीदारासोबत रममाण होत आहे, जणू कामभावना जागृत करत आहे. या मंदाकिनीचे मोहक रूप किती शोभिवंत आहे! तिच्या गुणांची कीर्ती जगभर आहे, आणि ती सर्वांना प्रिय आहे. जर ती सती, सद्गुणांची मूर्ती, येथे मला दिसली आणि आपण येथे राहिलो, रघुवंशश्रेष्ठा, तर मला इंद्राचे राज्यही नकोसे वाटेल, अयोध्येचीही आठवण येणार नाही. तिच्यासोबत या रम्य वनात विहरताना मला कधीच चिंता वाटली नसती, किंवा दुसऱ्या कशाची इच्छा राहिली नसती. पण या विविध फुलांनी, रंगीबेरंगी पानांनी सजलेल्या झाडांमुळे, प्रियेशिवाय माझ्या मनात केवळ दुःखाचीच भावना येते. पाह, सुमित्रानंदना, या शीतल पाण्यात कमळांनी भरलेले, चक्रवाक पक्ष्यांनी आणि कारंडव बदकांनी गजबजलेले पंपा सरोवर! पंपा आणखी उजळून गेली आहे, कारण ती प्लव आणि क्रौंच पक्ष्यांनी भरली आहे, मोठ्या प्राण्यांनीही ती गजबजलेली आहे, आणि असंख्य पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने निनादत आहे. हे सर्व आनंदी पक्षी, त्यांच्या विविध स्वरांनी, माझ्या मनातील विरहाला जणू आग लावतात, कारण मला आठवते ती काळ्या, कमळासारख्या डोळ्यांची, चंद्रासारखा मुख असलेली माझी प्रियतमा.