राम अत्यंत व्याकुळ मनाने लक्ष्मणाला म्हणतो, "वैदेहीचं प्रेम माझ्यावर पूर्णपणे स्थिर आहे, आणि माझंही तिच्यावर तितकंच निखळ प्रेम आहे. पण आता, ज्या फुलांनी भरलेल्या, शीतल आणि सुखद वाऱ्याचा स्पर्श मला पूर्वी आनंददायक वाटायचा, तोच वारा मला आता तिच्या आठवणीत जणू ज्वाळा सारखा भासतोय. सीतेसोबत असताना हा वारा मला आनंद देणारा वाटायचा, पण आता तिच्याविना तोच मला दुःख देतोय. त्या झाडावर बसलेला कावळा आनंदाने ओरडतोय, पण माझ्या वैदेहीचा तोच दारपालक आहे; कदाचित हा पक्षीच मला मोठ्या डोळ्यांच्या माझ्या प्रियतमेच्या जवळ नेईल. लक्ष्मणा, पाहा, या वनात फुलांनी भरलेल्या झाडांवर बसलेले पक्षी उत्कटतेने गात आहेत, आणि त्यांचा आवाज सर्वत्र पसरला आहे. वाऱ्यामुळे तीळफुलांचा घोस विखुरला जातोय; आणि मधमाशी अचानक ज्या प्रकारे आपल्या प्रियेला उत्कटतेने शोधते, तशी फुलांकडे आकर्षित होते. ही अशोकाची झाडं, जी नेहमी प्रेमिकांना प्रिय असतात, आता माझं दुःख वाढवत आहेत आणि त्यांच्या फुलांनी जणू मला धमकीच देत आहेत. लक्ष्मणा, पाहा, हे आंब्याची झाडं फुलांनी बहरली आहेत, आणि वाऱ्याच्या खेळाने जणू चंदन लावलेल्या, उत्कटतेने भारलेल्या पुरुषांसारखी वाटतात. सुमित्रेच्या पुत्रा, पंपा सरोवराच्या रम्य काठी, अद्भुत अशा वनांत किन्नर इथे-तिथे फिरताना दिसतात. पाहा, लक्ष्मणा, पाण्यात सर्वत्र चमकणारी सुगंधी कमळं जणू उगवत्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी दिसतात. हे पंपा सरोवर, स्वच्छ पाण्याने, कमळं आणि निळ्या लिल्यांनी, हंस आणि इतर जलपक्ष्यांनी, तसेच सुगंधी फुलांनी सजलेलं आहे. सर्व बाजूंनी पंपा कमळांनी वेढलेलं आहे, मधमाशा त्यांच्या केसरांवर बसतात, आणि पाण्यात जणू तारुण्याच्या सूर्याप्रमाणे चमकते. नेहमीच चक्रवाक पक्ष्यांनी आणि विविध डोंगर उतारांनी भरलेलं हे सरोवर, पाणी शोधणाऱ्या हत्ती आणि हरिणांच्या कळपांनी सुंदर दिसतंय. वाऱ्यामुळे लाटांनी हलणारी कमळं पाण्यावर तेजस्वी चमकत आहेत, लक्ष्मणा. वैदेही, जी कमळाच्या पाकळ्यांसारख्या डोळ्यांची आहे आणि जी मला कमळासारखी प्रिय आहे, ती दिसत नाही, म्हणून माझं जीवन मला रुचत नाही. हाय! किती विचित्र आहे हे काम! ती सद्गुणवती, शुभ वाणी बोलणारी, आता दूर गेली असूनही, तिच्या आठवणीने मला सतत छळते. हे वेडं काम मला सहन करता आलं असतं, जर वसंत ऋतू पुन्हा या फुलांनी बहरलेल्या झाडांनी मला असं त्रस्त केलं नसतं. ज्या गोष्टी तिच्यासोबत मला आनंददायक वाटायच्या, त्या आता तिच्याविना निरस झाल्या आहेत. माझी नजर सतत कमळाच्या कळ्या आणि पानांमध्ये सीतेचे डोळे शोधते, लक्ष्मणा. वाऱ्याने झाडांमधून वाहणारा कमळाच्या केसरांचा सुगंध मला सीतेच्या कोमल, मोहक श्वासासारखा वाटतो. सुमित्रेच्या पुत्रा, पाहा, पंपाच्या दक्षिणेकडील डोंगर उतारांवर कर्णिकार झाडं फुलांनी बहरली आहेत. हा पर्वतराज, विविध खनिजांनी सजलेला, वाऱ्याच्या जोराने अद्भुत धूळ उडवतो. डोंगर उतारांवर, सुमित्रेच्या पुत्रा, सर्वत्र पानरहित, पण फुलांनी लालबुंद झालेली किम्शुक झाडं जळत असल्यासारखी दिसतात. पंपाच्या काठी, जाई, मल्लिका, कमळ, करवीर—ही सर्व झाडं फुलांनी सुगंधित झाली आहेत. केतकी, सिंदुवर, वसंत ऋतूत फुलणारी झाडं, माधवी लता, जाई—ही सर्वत्र फुलली आहेत. चिरिबिल्व, मधुक, वंजुळ, बकुळ, चंपक, तिलक, नाग—ही झाडंही फुलांनी बहरली आहेत. पद्मक झाडं चमकत आहेत, निळ्या फुलांचा अशोक फुललाय; लोध्र झाडं सिंहाच्या अय्यासारखी पिवळी डोंगर उतारांवर उभी आहेत. अंकोल, कुरंट, चूर्णक, पारिभद्र, आंबा, पाटल, कोविदार—ही सर्व झाडंही फुलांनी डवरली आहेत. मुचुकुंद आणि अर्जुन झाडं डोंगर शिखरांवर आहेत; केतकी, उडाळ, शिरीष, शिंशपा, धवा—ही झाडंही दिसतात. शाल्मली, किम्शुक, लाल कुरबक, तिनिश, नक्तमाळ, चंदन, स्यंदन—ही झाडंही फुलांनी सजली आहेत. हिंताळ, तिलक, नाग—ही सर्व झाडं फुलांनी बहरली आहेत आणि त्यांना वेलींनी वेढलं आहे, ज्या फुलांनी झाकलेल्या आहेत. पाहा सुमित्रेच्या पुत्रा, पंपाच्या या रम्य काठी अनेक सुंदर झाडं वाऱ्याने डोलत आहेत आणि एकमेकांच्या अगदी जवळ उभी आहेत. वेलीं जणू मद्यपान केलेल्या सुभग स्त्रियांसारख्या, झाडावरून झाडावर, डोंगरावरून डोंगरावर, वनातून वनात फिरत आहेत. वारा जणू असंख्य सुगंधांचा आस्वाद घेत आनंदित होतोय; काही झाडं फुलांनी पूर्ण भरली आहेत, त्यांचा सुगंध मधासारखा आहे. काही झाडं कळ्यांनी झाकलेली असून गडद रंगाची दिसतात; 'हे ताजं आहे, हे गोड आहे, हे पूर्ण फुललं आहे,' असं वाटावं. मधमाशी कामात गुंतून फुलांत बुडते, मग कुठेतरी लपते, आणि पुन्हा अचानक दुसरीकडे उडते; ही मध शोधणारी मधमाशी पंपाच्या काठीच्या झाडांमध्ये फिरते. ही भूमी, आपोआप पडलेल्या फुलांच्या घोसांनी मढलेली, जणू विश्रांतीसाठी दगडी पलंगांनी सजली आहे. सुमित्रेच्या पुत्रा, त्या डोंगर उतारांवर, विविध फुलांनी झाकलेल्या खडकांना रुंद आणि सोन्यासारखा लाल रंग लाभला आहे. पहा, सुमित्रेच्या पुत्रा, या थंड ऋतूत झाडांची फुलण्याची शोभा; कारण फुलांच्या महिन्यात झाडं जणू एकमेकांच्या स्पर्शाने बहरतात." अशा प्रकारे राम लक्ष्मणाला आपल्या अंतःकरणातील प्रीती, विरह आणि पंपा परिसरातील निसर्गसौंदर्य यांचे चित्रमय वर्णन करतो.