राम अत्यंत व्याकुळ मनाने लक्ष्मणाला म्हणतो, “लक्ष्मणा, जर ती विस्तीर्ण नेत्रांची जानकी माझ्यापासून अपहरण झाली नसती, तर तीही प्रेमाने माझ्याकडे आली असती. आता हे वसंत ऋतूचे फुलांनी भरलेले वन, हे सर्व मला व्यर्थ वाटते. फुलांनी डवरलेली ही झाडे, त्यांची शोभा आणि गोडगोड सुगंध, माझ्यासाठी निरर्थक आहेत, कारण माझी सीता माझ्याजवळ नाही. झाडांवर उमललेली सुंदर फुले, त्यांच्या भोवती गूंजणाऱ्या मधमाश्यांसह, जमिनीवर पडतात आणि मला काहीच समाधान देत नाहीत. पक्ष्यांचे समूह आनंदाने एकमेकांना हाक मारत गात आहेत, त्यांच्या मधुर स्वरांनी माझ्या अंतःकरणातील विरह आणखी तीव्र होतो. जर वसंत ऋतू त्या स्थळीही आला असेल जिथे माझी प्रियतमा आहे, तर तीही माझ्यासारखीच असहाय्य होऊन दुःखात बुडाली असेल. माझ्या काळजावर एकच विचार वारंवार येतो—ही वसंताची झुळूक तिला स्पर्शतच नसेल; काळ्या डोळ्यांची सीता माझ्याविना कशी सहन करेल? किंवा, कदाचित वसंत तिच्याजवळही आला असेल—मग ती सुंदर कटिप्रदेश असलेली, इतरांकडून तिरस्कारलेली माझी प्रिया काय करेल? माझी सावळी, कमळासारखे नेत्र असलेली, कोमल वाणी असलेली जानकी, वसंत ऋतू आल्यावर दुःखात जीव सोडून देईल, असे मला वाटते. माझ्या अंतःकरणात ठाम विश्वास आहे—धर्मनिष्ठ सीता माझ्याविना जगू शकत नाही. तिचे प्रेम माझ्यावर पूर्णपणे स्थिर आहे, आणि माझेही तिच्यावर तितकेच अढळ आहे. ही फुलांनी सुगंधित, थंड वाऱ्याची झुळूकही मला अग्नीप्रमाणे भासते, कारण माझ्या प्रियतमेची आठवण मला छळते. पूर्वी सीतेबरोबर असताना हा वारा मला आनंद देत असे; आता तिच्याविना तोच वारा मला दुःख देतो. झाडावर बसलेला तो कावळा आनंदाने ओरडतो, पण माझ्या मनात मात्र विरहाची जाणीव जागवतो. तोच कावळा जणू वैदेहीच्या दाराचा रक्षक आहे, आणि कदाचित तोच मला त्या विस्तीर्ण नेत्रांच्या सीतेजवळ नेईल. लक्ष्मणा, पहा, या वनात पक्ष्यांचा गूज, फुलांनी डवरलेल्या झाडांवर त्यांचे गाणे, माझ्या विरहाला अधिक तीव्र करते. वाऱ्याच्या झुळुकीने तीळफुलांचा घोस विखुरला जातो, आणि मधमाशी अचानक जणू आपल्या प्रियेला ओढून घेते तसे त्याच्याकडे धावते. हे अशोकाचे झाड, जे प्रेमिकांसाठी प्रिय मानले जाते, माझ्या दुःखात भर टाकते, जणू त्याच्या वाऱ्याने हलणाऱ्या फुलांच्या घोसांनी मला धमकीच देते. लक्ष्मणा, पहा, हे आंब्याची झाडे फुलांनी डवरली आहेत, वाऱ्याच्या लहरींनी त्यांचे मन जणू चंदन लावलेल्या, प्रेमाने भारलेल्या पुरुषांसारखे आनंदित झाले आहे. सुमित्रेच्या पुत्रा, पंपा सरोवराच्या रम्य काठावर, अद्भुत वनांत किन्नर इथे-तिथे संचार करत आहेत, हे बघ. लक्ष्मणा, पाण्यात सर्वत्र उमललेल्या सुगंधित कमळांची शोभा सूर्याच्या तेजासारखी आहे. पंपा सरोवर निर्मळ पाण्याने भरलेले, कमळे, निळकमळे, हंस, जलपक्षी आणि सुगंधित फुलांनी सुशोभित झाले आहे. सर्वत्र कमळांनी वेढलेली पंपा, मधमाश्यांनी त्यांच्या केसरांवर गुंजणाऱ्या, पाण्यात जणू नवसूर्यासारखी चमकत आहे. चक्रवाक पक्ष्यांनी नेहमी भरलेली, विविध डोंगर उतारांनी सजलेली, हत्तींच्या आणि हरिणांच्या कळपांनी पाणी शोधत शोभलेली ही पंपा फार सुंदर दिसते. वाऱ्याच्या झुळुकीने निर्मळ पाण्यातील कमळे लाटांमुळे डोलत, तेजाने झळाळतात, लक्ष्मणा. वैदेहीचे कमळासारखे विस्तीर्ण डोळे, आणि तिच्या विना मला जीवनात काहीच आनंद वाटत नाही. हाय! या इच्छेचे स्वरूप किती विचित्र आहे! आजही ती दूर गेलेली, शोधूनही न सापडणारी, शुभ वाणी बोलणारी सिता मला आठवते. ही इच्छा मी सहन करू शकलो असतो, जर फुलांनी डवरलेला वसंत पुन्हा मला असे छळत नसता. ती माझ्यासोबत असताना जे काही आनंददायी होते, ते सर्व आता तिच्याविना निरर्थक झाले आहे. माझी नजर कमळाच्या कळ्या आणि पानांकडे जाते, कारण ती मला सीतेच्या डोळ्यांसारखी वाटतात, लक्ष्मणा. वाऱ्याच्या झुळकीत मिसळलेल्या कमळांच्या सुगंधाचा स्पर्श, झाडांतून वाहणारा, सीतेच्या कोमल, मोहक श्वासासारखा भासतो. सुमित्रेच्या पुत्रा, पंपाच्या दक्षिणेकडील डोंगर उतारांवर कर्णिकार वृक्षांचे फुललेले, तेजस्वी घोस पहा. हा पर्वतराज, विविध खनिजांनी अलंकृत, वाऱ्याच्या जोराने अद्भुत धूळ उडवतो. या पर्वताच्या उतारांवर सर्वत्र फुललेली, पानरहित, सुंदर किंशुक झाडे जणू ज्वाळांनी पेटली आहेत. पंपा तीरावर, जाई-जुई, कमळ, करवीर, या सर्व झाडांवर मधुर सुगंधाचा वर्षाव झाला आहे. केतकी, सिंदुवार, वसंतात फुलणारी झाडे, माधवी लता आणि सर्व जाईच्या झुडुपांवर फुले उमलली आहेत. चिरिबिल्व, मधुक, वंजुळ, बकुळ, चंपक, तिलक, नाग झाडे सर्वत्र फुलांनी डवरली आहेत. पद्मक वृक्षही शोभा वाढवतात, निळ्या फुलांचा अशोक फुलला आहे; सिंहाच्या अय्यरासारखे पिवळे लोढ्र वृक्ष पर्वत उतारांवर उभे आहेत. अंकोल, कुरंट, चूर्णक, पारिभद्र, आंबा, पाटल, कोविदार ही झाडेही फुलांनी नटली आहेत. मुचुकुंद, अर्जुन, केतकी, उडाळ, शिरीष, शिंशपा, धव, शाल्मली, किंशुक आणि लाल कुरबक झाडे, तसेच तिनिश, नक्तमाल, चंदन, स्यंदन ही सर्व झाडे फुलांनी डवरली आहेत. या साऱ्या निसर्गसौंदर्यात, लक्ष्मणा, माझ्या मनात फक्त एकच वेदना आहे—सीतेशिवाय हे सर्व मला निरर्थक वाटते, तिच्या विरहाने माझे हृदय विदीर्ण झाले आहे.