वनात कोकिळांच्या मधुर कूजनाने गूंजत आहे, आणि हे वसंत ऋतूचे सौंदर्य माझ्या प्रियेसाठी सजले आहे, हे निष्पाप लक्ष्मणा. प्रेमाच्या उत्कंठेने निर्माण झालेले वसंताचे गुण दिवसेंदिवस वाढत आहेत. पण या सुंदर झाडांकडे पाहताना, ती स्त्री मला दिसत नाही, म्हणून या दु:खाची ज्वाला मला लवकरच भस्मसात करेल असे वाटते. माझ्या अंतरातून उठणारे हे शोक अधिकच वाढत चालले आहे; वैदेही दिसत नाही, त्यामुळे येथे माझे दुःख वाढत आहे. वसंताचे सौंदर्य जरी दिसत असले, तरी ते घाम आणि उत्कंठेने मलिन झाले आहे; तिच्या काळजी आणि शोकाने, त्या मृगनयनीने मला सतावले आहे. चैत्र वनातील निर्दय वारा मला त्रास देतो आहे, सुमित्रानंदना; पाह, येथे मोर कसे झगमगत आहेत, इकडे तिकडे नाचत आहेत. वाऱ्याने त्यांच्या पंखांना स्पर्श झाल्याने, ते स्फटिकासारखे चमकत आहेत; आणि मोरणींच्या गराड्यात असलेले हे मोर कामवासनेने भरलेले आहेत. माझ्या मनात प्रेमाने भरून राहिल्याने, हे सर्व देखावे केवळ माझी तळमळ वाढवतात; पाह लक्ष्मणा, जसा मोर नाचतोय, तशीच त्याची मोरणीही त्याच्यासोबत नाचते आहे. ही मोरणी, प्रेमाने व्याकुळ होऊन, डोंगर उतारावर आपल्या जोडीदारामागे जाते; तसाच मोरही आपल्या प्रेयसीच्या प्रेमाने तिच्यामागे धावतो आहे. आपले सुंदर पंख पसरवून, कर्कश आवाजाने जणू उपहास करत आहे; या वनात त्याच्या प्रेयसीला राक्षसांनी पळवलेले नाही, म्हणूनच तो तिच्यासोबत या रम्य वनात नाचतो आहे. पण माझ्यासाठी, तिच्याविना या फुलांच्या ऋतूत जगणे असह्य झाले आहे. पाह लक्ष्मणा, कामभावना इतर प्राण्यांमध्येही कशी जागृत होते; ही मोरणी आपल्या जोडीदाराजवळ प्रेमाने येते आहे. जर माझी विशाल नेत्रांची जनकी पळवली गेली नसती, तर तीही, प्रेमाने प्रेरित होऊन, माझ्याकडे आली असती. पाह लक्ष्मणा, ही फुले माझ्यासाठी निरर्थक आहेत; हिवाळ्यानंतर, जरी वन फुलांनी बहरले असले, तरी माझ्यासाठी त्याचा काही उपयोग नाही. झाडांची सुंदर फुले, जरी देखणीतरी, मधमाशांच्या झुंडींसोबत जमिनीवर निरर्थकपणे पडतात. पक्षी आनंदाने झुंडीने गात आहेत, एकमेकांना जणू आमंत्रण देत आहेत; त्यांच्या गोड कूजनाने माझी तळमळ अधिकच वाढते. जिथे माझी प्रिया आहे, तिथेही वसंत आला असेल, तर नक्कीच सीता माझ्यासारखीच असहाय आहे आणि दुःखी आहे. पण कदाचित वसंत तिच्या ठिकाणी पोचला नसेल; माझ्या विना, ती काळ्या डोळ्यांची सीता कशी सहन करेल? किंवा कदाचित, जिथे माझी प्रिया आहे, तिथेही वसंत आला असेल; मग ती सुंदर कटिप्रदेश असलेली, इतरांच्या तिरस्काराने, काय करेल? माझी प्रिया, काळसर वर्णाची, कमळासारख्या डोळ्यांची, मधुर वाणीची—नक्कीच वसंत आल्यावर ती आपले प्राण सोडून देईल. माझ्या हृदयात ठाम विश्वास आहे: सीता, इतकी सतीसाध्वी, माझ्या विना जगू शकत नाही. वैदेहीचे प्रेम माझ्यावर खरोखरच दृढ आहे; माझे सीतेवरील प्रेमही तितकेच दृढ आहे. ही फुलांनी भरलेली, गार आणि सुखद वारा, मला प्रियेला आठवताना, अग्नीप्रमाणे भासत आहे. सीतेसोबत असताना हा वारा किती सुखद वाटायचा, असे मी पूर्वी वाटे; पण आता, तिच्याविना, तो केवळ दुःखच देतो. तिच्याविना, झाडावर बसलेला तो कावळा आनंदाने ओरडतो. तो पक्षी वैदेहीचा दारपाल आहे; पण तोच पक्षी मला त्या विशाल नेत्रांच्या जवळ नेईल. पाह लक्ष्मणा, वनातला हा आवाज, उत्कटतेने भरलेला, फुललेल्या झाडांवर पक्षी कसे गात आहेत. वारा या तीळफुलांच्या गुच्छांना उडवतो आहे; आणि मधमाशी अचानक, जणू आपल्या प्रियेला उत्कंठेने भेटायला, तशी येते आहे. हे अशोकाचे झाड, प्रेमिकांचे प्रिय, माझ्यासमोर उभे राहून, आपल्या वाऱ्याने हलणाऱ्या फुलांच्या गुच्छांनी जणू मला त्रास देत आहे, माझे दुःख वाढवत आहे. पाह लक्ष्मणा, येथे आंब्याची झाडे फुलांनी बहरली आहेत, वाऱ्याच्या खेळाने त्यांच्या मनात जणू आनंद संचारला आहे, जणू चंदनाने अंगाला लेप लावलेले पुरुष प्रेमाने व्याकुळ झाले आहेत. सुमित्रानंदना, पाह, पंपा सरोवराच्या रम्य वनांत, किन्नर कसे इकडे तिकडे फिरत आहेत, हे नरश्रेष्ठ. पाह लक्ष्मणा, या सुवासिक कमळांच्या फुलांनी पाणी सर्वत्र उजळले आहे, जणू उगवत्या सूर्याप्रमाणे चमकत आहे. पंपा सरोवर, स्वच्छ पाण्याने भरलेले, कमळ आणि नीलकमळांनी सजलेले, राजहंस आणि जलपक्ष्यांनी गजबजलेले, सुवासिक फुलांनी अलंकृत झाले आहे. पंपा सर्वत्र उजळत आहे, कमळांच्या केसरांनी वेढलेले, मधमाशांनी स्पर्श झाल्याने पाण्यात जणू बालसूर्याप्रमाणे चमकत आहे. नेहमीच चक्रवाक पक्ष्यांनी भरलेले, विविध वनशिखरांनी वेढलेले, पाण्याच्या शोधात असलेल्या हत्ती आणि हरिणांच्या कळपांनी ते सुंदर झाले आहे. वाऱ्याने पाण्यावर लाटांनी ढकललेले कमळफूल, लक्ष्मणा, किती तेजाने चमकत आहे! कमळाच्या पाकळ्यांसारख्या डोळ्यांची, नेहमीच प्रिय वाटणारी वैदेही दिसत नाही, म्हणून जीवन मला आवडत नाही. अहो, इच्छा किती विचित्र आहे! आता देखील, ती सत्प्रवृत्ती असलेली, सुलभ न सापडणारी, शुभ वाणी बोलणारी प्रियेला मला आठवते. इच्छा आली तरीही ती सहन करता येईल, जर या फुलांनी बहरलेल्या वसंताने मला पुन्हा उद्ध्वस्त केले नसते. ज्या गोष्टी तिच्यासोबत आनंददायक वाटत होत्या, त्या आता तिच्याविना निरर्थक झाल्या आहेत. माझी नजर कमळाच्या कळ्यांकडे आणि पानांकडे जाते, लक्ष्मणा, कारण ती मला सीतेच्या डोळ्यांसारखी भासतात.