राम लक्ष्मणाला सांगतो, “सौमित्रा, जानकीला न पाहता मला या जीवनात कोणताही हेतू उरलेला नाही; हा सुंदर, तेजस्वी ऋतू केवळ तिच्यासाठीच होता. कोकिळांच्या कूजनाने निनादलेले हे वन माझ्या प्रियेसाठी सजले आहे, हे निर्दोष लक्ष्मणा; वसंताची जी वैशिष्ट्ये आहेत, ती प्रेमाच्या उत्कंठेतून वाढत आहेत. या रम्य वृक्षांकडे पाहून, पण त्या स्त्रीचे दर्शन न घडल्यामुळे, दुःखाची ज्वाला मला लवकरच भस्मसात करेल. माझ्या अंतरातून उठणारे हे दुःख वाढतच चालले आहे; वैदेहीचा दर्शन न होणं इथे माझ्या वेदना वाढवत आहे. वसंताचा हा ऋतू जरी दिसतो आहे, तरी घाम, उत्कंठा आणि चिंता यांनी तो मलिन झाला आहे; ती मृगनयनी, काळजी आणि शोकाने मला सतत छळते आहे. चैत्रवनातील हा निर्दयी वारा मला त्रास देतो आहे, सौमित्रा; पाह, मोर कसे चमकत आहेत, इकडे तिकडे नाचत आहेत. वार्याने हालणाऱ्या त्यांच्या पंखांनी, जणू स्फटिकाच्या खिडक्यांसारखे, हे मोर, त्यांच्या मोरिणींच्या संगतीने, कामभावनेने भारलेले आहेत. माझ्यासारख्या प्रेमात आकंठ बुडालेल्या व्यक्तीसाठी, हे दृश्य केवळ माझी उत्कंठा वाढवत आहे; पाह लक्ष्मणा, जसा मोर नाचतो आहे, तशीच मोरिण सुद्धा त्याच्या बाजूला नाचते आहे. ही मोरिण, प्रेमाने व्याकुळ होऊन, डोंगराच्या उतारावर आपल्या जोडीदाराचा पाठलाग करते आहे; त्याचप्रमाणे मोरही आपल्या प्रियतमेच्या मागे, आपल्या मनाने, धावतो आहे. आपले सुंदर पंख पसरून, जणू कर्कश आवाजात उपहास करत, या मोराचा जोडीदार या वनात राक्षसाने तरी पळवून नेलेला नाही. म्हणूनच तो या रम्य वनात आपल्या प्रियतमेच्या संगतीने नाचतो आहे; पण माझ्यासाठी, तिच्याविना या फुलांच्या ऋतूत राहणे असह्य झाले आहे. पाह लक्ष्मणा, जशी इतर प्राण्यांमध्येही कामभावना जागृत होते, तशीच ही मोरिण आपल्या जोडीदाराकडे आकर्षित होऊन जाते आहे. जर माझ्या विशाल नेत्रांच्या जानकीचे अपहरण झाले नसते, ती देखील, प्रेमाने प्रेरित होऊन, माझ्याकडे आली असती. पाह लक्ष्मणा, ही फुले माझ्यासाठी व्यर्थ आहेत; हिवाळ्यानंतर, ही वने जरी फुलांनी भरली असली, तरी माझ्यासाठी त्यांचा काहीच उपयोग नाही. वृक्षांची सुंदर फुले, जरी तेजस्वी असली, तरी ती मधमाशांच्या झुंडींसह व्यर्थपणे जमिनीवर पडतात. पक्षी समूहाने आनंदाने कूजन करतात, एकमेकांना जणू आमंत्रण देतात; त्यांचे स्वर माझी उत्कंठा अजूनच वाढवतात. जर वसंत ऋतू तिथेही आला असेल जिथे माझी प्रिया आहे, तर निश्चितच सीताही माझ्यासारखीच असहाय्य आणि शोकाकुल असेल. नक्कीच वसंत तिथे पोहोचत नाही जिथे ती आहे; काळ्या नेत्रांची सीता माझ्याविना कशी सहन करील? किंवा कदाचित वसंत तिच्या जवळही येत असेल; मग ती सुंदर कटिप्रदेश असलेली, इतरांकडून तिरस्कारलेली, काय करेल? माझी प्रिया, काळ्या वर्णाची, कमळासारख्या नेत्रांची, मधुर वाणीची—वसंत ऋतू आल्यावर ती निश्चितच आपले प्राण सोडून देईल. माझ्या अंतःकरणात एक ठाम श्रद्धा आहे: सीता, अतिशय पवित्र, माझ्या अनुपस्थितीत कधीही तग धरू शकणार नाही. वैदेहीचे प्रेम माझ्यावर खचितच दृढ आहे; तसेच माझेही प्रेम सीतेवर सर्व प्रकारे दृढ आहे. ही फुलांनी भरलेली, गारवा देणारी आणि स्पर्शाला सुखद वाटणारी वारे मला प्रियेला आठवताना अग्निसारखी जळजळीत वाटते. पूर्वी सीतेच्या संगतीत हे वारे मला आनंद देणारे वाटायचे; पण आता, तिच्याविना, ते केवळ दुःखच देते. तिच्याविना, तो कावळा, झाडावर बसून, आनंदाने ओरडतो आहे. हा पक्षी वैदेहीचा द्वारपाल आहे; पण तोच पक्षी मला त्या विशाल नेत्रांच्या जवळ नेईल. पाह लक्ष्मणा, या वनातील आवाज, उत्कटतेने भरलेला, जसा पक्षी फुलांनी बहरलेल्या वृक्षांच्या टोकावर गात आहेत. वार्याने या तीळफुलांच्या गुच्छांना उडवले जाते; मधमाशी अचानक जणू उत्कंठेने प्रेरित प्रियेकडे आकर्षित झाल्यासारखी येते. हा अशोकवृक्ष, प्रियकरांचा अत्यंत प्रिय, माझ्या समोर उभा आहे आणि त्याच्या वार्याने हलणाऱ्या फुलगुच्छांनी माझे दुःख वाढवत आहे, जणू मला धमकीच देतो आहे. पाह लक्ष्मणा, हे आंब्याची झाडे फुलांनी बहरलेली आहेत, त्यांच्या मनाला वार्याच्या लहरींनी आनंद मिळतो आहे, जणू चंदनाने सुशोभित झालेले, प्रेमाने उद्युक्त झालेले पुरुष आहेत. सौमित्रा, पाह, पंपाच्या रम्य वनांत किन्नर कसे इकडे तिकडे फिरतात, हे नरश्रेष्ठ. पाह लक्ष्मणा, या सुगंधित कमळांनी जलाशय कसा उजळून निघाला आहे, जणू उगवत्या सूर्याप्रमाणे प्रकाशमान आहे. ही पंपा, स्वच्छ जलाने परिपूर्ण, कमळ आणि निळ्या जलकुंभांनी भरलेली, हंस व जलपक्ष्यांनी गजबजलेली, सुगंधित फुलांनी सजलेली आहे. पंपा सर्वत्र उजळून निघाली आहे, मधमाशांनी गुदगुल्या केलेल्या कमळांच्या केशरांनी, जलात जणू तरुण सूर्याप्रमाणे चमकत आहे. नेहमीच चक्रवाक पक्ष्यांनी आणि विविध रंगांच्या वनउतारांनी भरलेली, पाण्याच्या शोधात असलेल्या हत्ती आणि हरिणांच्या कळपांनी ती सुंदर दिसते. कमळे, वार्याने उठणाऱ्या लाटांनी स्वच्छ जलावर आपला तेज दाखवतात, लक्ष्मणा. वैदेही, जिचे नेत्र कमळाच्या पाकळ्यांसारखे विशाल आहेत, आणि जी कमळासारखी प्रिय आहे, तिला न पाहता मला जीवन सुखकारक वाटत नाही. अरे, किती विचित्र आहे हे काम! अजूनही, ती श्रेष्ठ स्त्री, जी हरवली आहे आणि शोधायला कठीण आहे, तिचा आठव मला येतो आहे, जिला शुभापेक्षा शुभ शब्द बोलण्याची सवय होती. हे काम मला सहन झाले असते, जरी ते माझ्यावर आले असते, तरी वसंत ऋतू, फुलांनी बहरलेली वने, पुन्हा मला उद्ध्वस्त करत नसती तर. ती सर्व गोष्टी, ज्या तिच्या संगतीत मला आनंददायी वाटायच्या, आता तिच्याविना निरर्थक आणि आनंदरहित झाल्या आहेत.