राम लक्ष्मणाला म्हणतो: “लक्ष्मणा, माझ्या मनातली इच्छा मला फार त्रास देते, दुःखाने मी झाकलेलो आहे, आणि आनंदी कोकिळा आपल्या मधुर गाण्याने मला पुकारतो. या रम्य वनात, कोकिळाचा आनंदी स्वर ऐकू येतो, आणि प्रेमाने झपाटून गेलेला तो मला अधिकच दुःखी करतो. एकदा, आश्रमात असताना, कोकिळाचा स्वर ऐकून माझी प्रियसी मला आनंदाने बोलावली होती, आणि ती अतिशय प्रसन्न झाली होती. पाह, लक्ष्मणा, आजूबाजूला झाडे, झुडपे आणि वेली विविध पक्ष्यांनी भरलेली आहेत, आणि प्रत्येक पक्षी वेगवेगळ्या सुरात गात आहे. पक्षी आपल्या जोडीदारांसोबत आनंदात आहेत, त्यांच्या थव्यांमध्ये हर्ष आहे, आणि मधांचा राजा त्यांच्या मधुर आवाजात प्रसन्न आहे. या नदीकाठी पक्ष्यांचे थवे आनंदात आहेत, कोकिळांचे मोठे आवाज आणि नर कोकिळांचे गाणे ऐकू येते. ही झाडे, जी माझ्या मनात प्रेमाची आग पेटवतात, त्यांच्या फुलांच्या घोसांनी आगीसारखे चमकतात, आणि मधमाशांचा गुंजारव भरून राहिला आहे. वसंत ऋतूची आग, त्यांच्या लालसर नवीन पानांनी, मला जाळून टाकेल, कारण मी तिला पाहत नाही—ती नाजूक डोळ्यांची, सुंदर केसांची, आणि मृदू वाणीची आहे. तिच्या दर्शनाशिवाय, लक्ष्मणा, माझ्या आयुष्याला अर्थच नाही; हा ऋतू, इतका सुंदर आणि उजळ, तिच्यासाठीच होता. कोकिळांच्या आवाजांनी भरलेला हा वन माझ्या प्रियसीसाठी सजलेला आहे, लक्ष्मणा; वसंताचे गुण, प्रेमाच्या आकांक्षेने जन्मलेले, वाढत आहेत. मी या सुंदर झाडांकडे पाहतो, पण ती स्त्री दिसत नाही, त्यामुळे दुःखाची आग मला लवकरच भस्म करेल. माझ्या मनातून उठणारे हे दुःख वाढतच आहे; वैदेही दिसत नाही, त्यामुळे माझा वेदना येथे वाढतो. वसंत, जरी दिसतो, तरी घाम आणि आकांक्षेने कलुषित आहे; ती मृगनयनी, चिंता आणि दुःखाने मला त्रास देते. चैत्र वनाचा निर्दयी वारा मला त्रास देतो, लक्ष्मणा; पाह, मोर कसे चमकत आहेत, इकडे तिकडे नाचत आहेत. वार्याने त्यांचे पंख हलतात, जणू स्फटिकाच्या खिडक्या, आणि हे मोर आपल्या मोरिणीच्या आसपास, कामात झपाटलेले आहेत. माझ्यासाठी, प्रेमाने झपाटलेला मी, हे दृश्ये माझी आकांक्षा अधिकच वाढवतात; पाह, लक्ष्मणा, मोर नाचतो आणि त्याच्या बाजूला मोरिणीही नाचते. ही मोरिणी, प्रेमाने ग्रासलेली, आपल्या जोडीदाराच्या मागे पर्वताच्या उतारावर जाते; त्याचप्रमाणे, मोर आपल्या प्रियसीच्या मागे हृदयाने धावतो. आपले सुंदर पंख पसरवून, जणू ओरडून उपहास करत, मोराची प्रियसी या वनात राक्षसाने हरण केलेली नाही. म्हणूनच तो आपल्या प्रियसीसोबत या रम्य वनात नाचतो; पण माझ्यासाठी, तिच्या अनुपस्थितीत या फुलांच्या ऋतूत राहणे असह्य आहे. पाह, लक्ष्मणा, कामाची लहर अन्य प्राण्यांमध्येही आहे: ही मोरिणी आपल्या जोडीदाराजवळ इच्छा घेऊन येते. जर माझी विशाल डोळ्यांची जनकी हरण झाली नसती, तर तीही प्रेमाने प्रेरित होऊन माझ्याकडे आली असती. पाह, लक्ष्मणा, फुले माझ्यासाठी निष्फळ आहेत; हिवाळ्यानंतर, जंगल फुलांनी भरलेले असले तरी काहीच मिळत नाही. झाडांची सुंदर फुले, जरी शोभिवंत असली, तरी मधमाशांच्या थव्यांसह निष्फळपणे जमिनीवर पडतात. पक्षी आनंदाने थव्यांमध्ये गातात, एकमेकांना जणू बोलावतात; त्यांचे आवाज माझ्या आकांक्षेला जाग करतात. जर वसंत माझ्या प्रियसीच्या स्थानावरही आला असेल, तर नक्कीच सीता, माझ्यासारखीच असहाय आणि दुःखी असेल. कदाचित वसंत तिच्या स्थानावर पोहोचत नाही; काळ्या डोळ्यांची सीता माझ्याशिवाय कशी सहन करेल? किंवा कदाचित वसंत तिच्या ठिकाणीही येतो; मग ती सुंदर कटीवाली, इतरांनी नाकारली, काय करेल? माझी प्रियसी, काळ्या त्वचेची, कमळासारखी डोळ्यांची, मृदू वाणीची—नक्कीच वसंत आल्यावर ती आपले जीवन सोडेल. माझ्या हृदयात एक ठाम विश्वास आहे: सीता, इतकी पवित्र, माझ्या अनुपस्थितीत सहन करू शकत नाही. वैदेहीचे प्रेम माझ्यावर नक्कीच स्थिर आहे; माझे सीतेवरचे प्रेमही सर्व प्रकारे स्थिर आहे. ही फुलांनी भरलेली हवा, स्पर्शाला सुखद आणि थंड, मला माझ्या प्रियसीच्या आठवणीने अग्नीप्रमाणे वाटते. पूर्वी या वाऱ्याने, सीतेसोबत असताना, मला आनंद दिला होता; आता तिच्याशिवाय, तो मला फक्त दुःख देतो. तिच्याशिवाय, त्या झाडावर बसलेला कावळा आनंदाने ओरडतो. तो पक्षी वैदेहीचा द्वारपाल आहे; पण तो पक्षी मला विशाल डोळ्याजवळ नेईल. पाह, लक्ष्मणा, वनातील आवाज, कामाने भरलेला, फुललेल्या झाडांवर पक्षी गातात. वारा या तीळफुलांच्या घोसांना पसरवतो; मधमाशा अचानक, जणू प्रियसीच्या आकांक्षेने, जवळ येतात. हा अशोक वृक्ष, प्रेमिकांचा आवडता, माझ्या दुःखात वाढ करतो, जणू त्याच्या वाऱ्याने हललेल्या घोसांनी मला धमकी देतो. पाह, लक्ष्मणा, येथे आंब्याची झाडे फुलांनी भरलेली आहेत, वार्याच्या खेळाने त्यांचे मन प्रसन्न झाले आहे, जणू चंदनाने सजलेले पुरुष, कामाने झपाटलेले. सुमित्रेच्या पुत्रा, पाह, पंपाच्या अद्भुत वनात किंनर कसे इकडे तिकडे फिरतात, हे पुरुषांतील वाघा. पाह, लक्ष्मणा, या सुवासिक कमळ फुलांनी जलात सर्वत्र चमकत आहेत, जणू उगवत्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी दिसतात.” रामाच्या या शब्दांत त्याच्या मनातील प्रेम, दुःख, आणि सीतेच्या विरहाची तिव्रता, वनातील वसंताची सौंदर्य आणि त्याच्या मनात उठणाऱ्या आठवणी, हे सर्व लक्ष्मणाला सांगितले जातात.