राम लक्ष्मणाला म्हणतो, “सौमित्रा, हा वसंत ऋतू, पक्ष्यांच्या गोडगोड किलबिलाटाने भरलेला, माझ्या शोकाला अधिकच तीव्र करतो आहे. सीतेपासून वियोग झाल्याने माझ्या मनातली इच्छा मला सतत छळते आहे; दुःखाने भरलेल्या या अवस्थेत, आनंदाने गाणारा कोकिळ मला पुन्हा पुन्हा तिची आठवण करून देतो. लक्ष्मणा, या रम्य वनात वाहणाऱ्या झऱ्याच्या काठावर हा आनंदी कोकिळ पुन्हा गाऊ लागतो, आणि प्रेमाने घेरलेला मी अधिकच व्याकुळ होतो. पूर्वी, आश्रमात असताना, सीतेने त्याचा आवाज ऐकून मला हाक मारली होती आणि ती अत्यंत आनंदली होती. पहा, आजूबाजूला झाडे, झुडपे आणि वेलींवर अनेक रंगबिरंगी पक्षी गात आहेत. हे पक्षी आपल्या जोडीदारांसोबत आनंदाने रमले आहेत, सौमित्रा, आणि मधमाशांचा राजा त्यांच्या मधुर गुंजारवात सुखावला आहे. या नदीच्या काठावर पक्ष्यांचे थवे आनंदाने भरले आहेत; कोकिळांचा किलबिलाट आणि नर कोकिळांचे गाणे सर्वत्र घुमते आहे. ही झाडे, विशेषतः अशोकाच्या फुलांनी लालबुंद झालेली, माझ्या हृदयात प्रेमाचा अग्नि पेटवतात; मधमाशांचा गुंजारव हवेत भरला आहे. वसंताच्या या लालसर नवीन पालवीचा अग्नि मला जाळून टाकेल, कारण मी तिला—ती कोमल डोळ्यांची, सुंदर केसांची, मधुर वाणीची—पाहू शकत नाही. तिच्या वियोगात, सौमित्रा, मला या जीवनात काही अर्थ वाटत नाही; हा सुंदर, तेजस्वी ऋतू केवळ तिच्यासाठीच होता. वन सर्वत्र कोकिळांच्या गाण्यांनी नटले आहे, हे माझ्या प्रियेसाठीच शोभून दिसते, आणि वसंताच्या प्रेमजन्य गुणांमुळे माझ्या मनातील तळमळ अधिकच वाढते. या सुंदर झाडांकडे पाहून, पण तिला न पाहता, शोकाचा अग्नि मला लवकरच भस्मसात करील. माझ्यातून उठणारे हे दुःख केवळ वाढतच जात आहे; वैदेही न दिसल्याने येथे माझ्या वेदना अधिकच तीव्र होतात. वसंत ऋतू जरी दिसतो आहे, तरी घाम आणि तळमळीने तो मलिन झाला आहे; ती हरिणनेत्री, चिंता आणि दुःखाने, मला अजून छळते आहे. चैत्र वनातील हा क्रूर वारा मला त्रास देतो आहे, सौमित्रा; बघ, मोर येथे-तेथे नाचत आहेत आणि चमकत आहेत. वाऱ्याने हलणाऱ्या त्यांच्या पिसांनी, जणू स्फटिकाच्या खिडक्या शोभतात; हे मोर, मोरिणींच्या गराड्यात, प्रेमाने भारावले आहेत. माझ्यासारख्या प्रेमाने व्याकुळ झालेल्या व्यक्तीसाठी, हे सगळे दृश्य माझी तळमळ वाढवतात; लक्ष्मणा, पाहा, जसे मोर नाचतो, त्याच्या बाजूला मोरिणही नाचते आहे. ही मोरिण, प्रेमाने व्याकुळ होऊन, डोंगर उतारावर आपल्या जोडीदारामागे जाते; तसाच मोरही आपल्या प्रियतमेच्या मागे धावतो. आपली सुंदर पिसे पसरवत, जणू गर्जना करीत, मोराचा जोडीदार इथे नक्कीच राक्षसाने पळवलेला नाही. म्हणूनच तो आपल्या प्रियतमेबरोबर या रम्य वनात आनंदाने नाचतो; पण माझ्यासाठी, तिच्याविना या फुलांच्या ऋतूत जगणे असह्य झाले आहे. लक्ष्मणा, पाहा, जशी इतर प्राण्यांमध्येही वासना जागृत होते; ही मोरिण आपल्या जोडीदाराजवळ प्रेमाने येते आहे. जर माझी विशाल नेत्रांची जानकी पळवली गेली नसती, तर तीही प्रेमाने माझ्याकडे आली असती. लक्ष्मणा, पाहा, ही फुले माझ्यासाठी व्यर्थ आहेत; हिवाळ्यानंतर, जंगल फुलांनी भरले असले तरी मला काहीच मिळत नाही. झाडांची सुंदर फुले, जरी तेजस्वी असली तरी, मधमाशांच्या थव्यांसहित व्यर्थपणे जमिनीवर पडतात. पक्षी समूहाने आनंदाने गात आहेत, एकमेकांना जणू बोलावत आहेत; त्यांचे किलबिलाट माझ्या तळमळीला अधिकच उधाण आणतो. जिथे माझी प्रिया आहे, तिथेही वसंत आला असेल, तर नक्कीच सीता, माझ्यासारखीच, असहाय्य होऊन दुःखी असेल. पण कदाचित वसंत तिच्या जवळ पोहोचतच नसेल; काळ्या डोळ्यांची सीता माझ्याविना कशी टिकेल? किंवा वसंत तिथेही आला असेल, तर ती सुंदर कटिकेची, इतरांच्या तिरस्काराने, काय करील? माझी प्रिया, काळी कांती, कमळासारखे डोळे, मधुर वाणी—वसंत आल्यावर ती कदाचित आपले प्राणच सोडून देईल. माझ्या मनात एक ठाम श्रद्धा आहे: सीता, इतकी पवित्र, माझ्या वियोगात टिकूच शकत नाही. वैदेहीचे प्रेम माझ्यात पूर्णपणे स्थिर आहे; तसेच माझेही प्रेम सीतेवर सर्व प्रकारे दृढ आहे. ही फुलांनी सुगंधित, थंड आणि सुखद वाऱ्याची झुळूक मला जणू अग्निसारखी जळते, कारण मी सतत तिचाच विचार करतो. पूर्वी सीतेसोबत असताना, हा वारा मला सुख देणारा वाटायचा; पण आताशा तिच्याविना तो केवळ दुःखच देतो. तिच्याविना, त्या झाडावर बसलेला कावळा आनंदाने ओरडतो आहे. तो पक्षी वैदेहीचा द्वारपाल आहे; पण तोच पक्षी मला त्या विशाल नेत्रांच्या जवळ नेईल. लक्ष्मणा, पाहा, वनातील हा आवाज, उत्कटतेने भरलेला, फुललेल्या झाडांवर बसलेले पक्षी गात आहेत. वारा या तीळफुलांच्या घोसाला उडवतो आहे; मधमाशी अचानक जणू प्रियतमेच्या आकर्षणाने तिथे जाते आहे. हे अशोकवृक्ष, प्रेमिकांचे प्रिय, माझ्या समोर उभे आहेत, त्यांच्या वाऱ्याने हलणाऱ्या फुलांचे घोस जणू मला धमकी देतात आणि माझ्या दुःखात भर घालतात. लक्ष्मणा, पाहा, येथे आंब्याची झाडे फुलांनी डवरली आहेत, वाऱ्याच्या खेळाने त्यांचे मन प्रसन्न झाले आहे, जणू चंदनाने शोभलेले, कामभावनेने भारलेले पुरुषच. सौमित्रा, पंपा सरोवराच्या रम्य वनात, पाहा, किन्नर येथे-तेथे विहरतात, हे नरश्रेष्ठा.” अशा प्रकारे, सीतेच्या विरहात राम वसंत ऋतूच्या सौंदर्याने व्याकुळ होऊन, लक्ष्मणासमोर आपली वेदना व्यक्त करतो.