राम लक्ष्मणासोबत वनात फिरत होता. त्याने लक्ष्मणाला म्हणाले, “सुमित्रानंदना, सर्वत्र हे पूर्णपणे फुललेले कर्णिकर वृक्ष पहा—जणू काही पिवळ्या वस्त्रांनी सजलेले मनुष्य आहेत, सोन्याने झाकलेले आहेत. हा वसंत ऋतू, पक्ष्यांच्या गोड आवाजांनी भरलेला, माझा दुःख अधिकच वाढवतो, कारण सीतेपासून वंचित झालो आहे. माझ्या मनातली इच्छा मला सतत त्रास देते—शोकाने भरलेला आहे, आणि आनंदी कोकिळाचा गोड आवाज मला पुन्हा पुन्हा आठवण करून देतो. लक्ष्मण, हा आनंदी कोकिळ या सुंदर वनातील प्रवाहात गातो, आणि प्रेमाने भरलेला त्याचा आवाज मला दुःख देतो. एकदा, आश्रमात असताना, सीतेने कोकिळाचा आवाज ऐकून आनंदाने मला हाक दिली होती आणि ती अत्यंत प्रसन्न झाली होती. सर्वत्र झाडे, झुडपे, वेल्या—पक्ष्यांनी भरलेली आहेत, प्रत्येक पक्षी वेगवेगळ्या स्वरांत गात आहे. पक्षी आपल्या जोडीदारांसोबत आनंदात आहेत, लक्ष्मण, आणि मधमाशांचा राजा त्यांच्या मधुर आवाजाने प्रसन्न आहे. या नदीकाठी पक्ष्यांचे थवे आनंदात आहेत—कोकिळांचा गडगडाट आणि नर कोकिळांचे गाणे ऐकू येते. ही झाडे माझ्या मनात प्रेमाचा ज्वालाग्राही पेटवतात—अशोकाच्या फुलांचे घोस अग्नीप्रमाणे चमकत आहेत, आणि मधमाशांचा गुंजन वातावरण भरून टाकतो. वसंताची आग, नवीन लाल पानांनी, मला जाळून टाकेल, कारण मी तिला पाहत नाही—ती, जिच्या नाजूक पापण्या, सुंदर केस, आणि कोमल वाणी आहे. तिला न पाहता, लक्ष्मण, माझ्या जीवनाला अर्थच उरला नाही; हा ऋतू, इतका सुंदर आणि उजळ, तिच्यासाठीच होता. वन, कोकिळांच्या आवाजाने भरलेले, माझ्या प्रियेसाठी सजले आहे, दोषरहित लक्ष्मण; वसंताचे गुण, प्रेमाच्या तळमळीने, वाढत आहेत. हा दुःखाचा अग्नी मला लवकरच जाळून टाकेल, मी या सुंदर झाडांकडे पाहतो, पण त्या स्त्रीला पाहत नाही. माझ्या अंतरातून उठणारे हे दुःख फक्त वाढतच जाईल; वैदेही दिसत नाही, त्यामुळे माझ्या वेदना येथे वाढतात. वसंत, जरी दिसतो, तरी घाम आणि तळमळीने कलुषित झाला आहे; ती मृगनयनी, चिंता आणि शोकाने, मला त्रास देते. चैत्रीय वनातील निर्दय वारा मला सतत त्रास देतो, लक्ष्मण; पाहा, मोर कसे चमकत आहेत, इकडे तिकडे नाचत आहेत. त्यांचे पंख वाऱ्याने हलले आहेत—जणू काही स्फटिकाच्या खिडक्या—हे मोर, मोरिणींच्या गराड्यात, प्रेमाने भरले आहेत. माझ्यासाठी, प्रेमाने भरलेला मी, हे दृश्य माझी तळमळ वाढवते; पाहा, लक्ष्मण, मोर नाचतो, त्याच्या बाजूला मोरिणी नाचते. ही मोरिणी, प्रेमाने व्याकुळ, डोंगराच्या उतारावर आपल्या जोडीदाराचा पाठलाग करते; त्याचप्रमाणे, मोर आपल्या प्रियेसाठी मन लावून पाठलाग करतो. आपल्या सुंदर पंखांचा विस्तार करून, जणू काही टिंगल करत, मोराचा प्रिय या वनात राक्षसाने अपहरण केलेला नाही. म्हणूनच तो आपल्या प्रियेसोबत या रम्य वनात नाचतो; पण माझ्यासाठी, तिच्याशिवाय या फुलांच्या ऋतूत जगणे असह्य आहे. पाहा, लक्ष्मण, कसे इतर प्राण्यांतही प्रेम जागते—ही मोरिणी आपल्या जोडीदाराकडे तळमळीने येते. ती अपहृत झाली नसती, तर माझी विशाल नेत्रांची जनकी देखील, प्रेमाने प्रेरित होऊन, माझ्याकडे आली असती. पाहा, लक्ष्मण, मला फुलांचा काही उपयोग नाही; थंड ऋतूनंतर, वन फुलांनी भरलेले असले तरी, काहीही फल मिळत नाही. झाडांची सुंदर फुले, जरी शोभिवंत असली, तरी व्यर्थपणे जमिनीवर पडतात, मधमाशांच्या थव्यांसह. पक्षी आनंदाने गात आहेत, एकमेकांना बोलावत आहेत—जणू एकमेकांना आमंत्रण देतात; त्यांच्या आवाजाने माझी तळमळ जागते. जर वसंत माझ्या प्रियेसोबत असलेल्या ठिकाणीही आला असेल, तर सीताही माझ्यासारखीच असहाय आहे आणि दुःखी आहे. नक्कीच वसंत तिच्या ठिकाणी पोहोचत नाही; काळ्या डोळ्यांची सीता माझ्याशिवाय कशी सहन करेल? किंवा कदाचित वसंत तिच्या ठिकाणीही आला असेल; सुंदर कटीवाली ती, इतरांकडून तिरस्कार मिळाल्यावर काय करेल? माझी प्रिय, काळी, कमळासारखी डोळे, कोमल वाणी—वसंताच्या आगमनाने ती आपले जीवन सोडेल. माझ्या मनात ठाम विश्वास आहे: सीता, इतकी पवित्र, माझ्या अनुपस्थितीत टिकू शकत नाही. वैदेहीचे प्रेम खरेच माझ्यावर स्थिर आहे; माझे सीतेवरील प्रेमही तसाच प्रत्येक प्रकारे स्थिर आहे. हा फुलांनी भरलेला वारा, स्पर्शाला सुखद आणि थंड, मला फक्त अग्निसारखा भासतो, कारण मी माझ्या प्रियेला आठवतो. एके काळी हा वारा, सीतेसोबत असल्याने, आनंद देत होता; आता, तिच्याशिवाय, तो फक्त दुःख देतो. तिच्याशिवाय, तो पक्षी, कावळा, झाडावर बसून आनंदाने ओरडतो. तो पक्षी वैदेहीचा द्वारपाल आहे; पण तो मला त्या विशाल नेत्रांच्या जवळ नेईल. पाहा, लक्ष्मण, वनातील आवाज—प्रेमाने भरलेला—फुललेल्या झाडांवर पक्षी गात आहेत. वारा या तीळफुलांच्या घोसांना उडवतो; मधमाशी अचानक, जणू प्रियेला प्रेमाने आकर्षित होऊन, येते. हा अशोक वृक्ष, प्रेमिकांचा प्रिय, माझ्या समोर उभा आहे, माझे दुःख वाढवतो—जणू वाऱ्याने हललेल्या फुलांच्या घोसांनी मला धमकी देतो. पाहा, लक्ष्मण, येथे आंब्याच्या झाडांवर फुले भरली आहेत, वाऱ्याच्या खेळाने त्यांच्या मनात आनंद जागतो—जणू चंदनाने सजलेले, प्रेमाने प्रेरित झालेले पुरुष आहेत.” अशा प्रकारे, रामाने वसंताच्या सौंदर्यातून, सीतेच्या विरहातल्या वेदना, लक्ष्मणासमोर व्यक्त केल्या.