राम आणि लक्ष्मण पर्वतराजाच्या रम्य उतारावरून चालत होते. रामाने सौमित्र लक्ष्मणाला सांगितले, “सौमित्रा, पहा, हा वारा कसा सर्वत्र खेळतो आहे—झाडांवरून पडलेली, पडणारी आणि अजूनही फुललेल्या फुलांशी तो खेळतो आहे. वाऱ्यामुळे झाडांच्या फुलांनी बहरलेल्या फांद्या हलतात, आणि त्यात मधमाशांचे गुंजन मिसळले आहे. पर्वतरंध्रांतून बाहेर येणारा हा वारा जणू काही गात आहे; मदमस्त कोकिळांच्या गूढ सुरांनी झाडांना नृत्य करायला लावतो आहे. वाऱ्याच्या जोरदार झोक्यामुळे झाडांच्या टोकाच्या फांद्या एकमेकांत गुंतल्या आहेत, आणि ती झाडे जणू एकमेकांत गुंफली गेल्यासारखी दिसतात. हा वारा चंदनासारखा शीतल आहे, स्पर्शाला सुखदायक आहे, त्यातून एक पवित्र सुवास दरवळतो आणि तो थकवा दूर करतो. वाऱ्याने हललेली झाडे जणू काही ओरडत आहेत, आणि मधाच्या सुवासाने भरलेल्या जंगलात मधमाशांचे गुंजन त्यात मिसळले आहे. या सुंदर पर्वताच्या उतारांवर, मोहक फुलांनी सजलेले शिखर मोठ्या वृक्षांनी वेढलेले आहेत आणि ते फारच शोभून दिसतात. झाडांच्या शेंड्यांवर फुलांचा मुकुट आहे, वाऱ्यात डोलणारे हे वृक्ष मधमाशांनी अलंकारित झाले आहेत, जणू त्यांच्या स्तुतीच होत आहे. सर्वत्र पूर्ण बहरलेल्या कर्णिकार वृक्षांकडे पाहा; ते जणू पिवळ्या वस्त्रात, सोन्याने झाकलेले पुरुष भासत आहेत. सौमित्रा, या वसंत ऋतूत पक्ष्यांच्या गोड आवाजांनी आसमंत भरून गेला असला, तरी सीतेपासून वियोगामुळे माझ्या दु:खातच वाढ झाली आहे. इच्छा आणि विरहाने मी व्याकुळ झालो आहे, आणि आनंदाने गाणारा कोकिळा माझ्या व्यथा अधिकच वाढवतो आहे. या रम्य वनात, लक्ष्मणा, हा आनंदी कोकिळा पुन्हा गातो आणि प्रेमाने भारावून मला दु:खी करतो. कधीकाळी, आश्रमात असताना, सीतेने कोकिळाचा आवाज ऐकून मला हसत बोलावले होते आणि ती त्याने खूप आनंदली होती. आज पहा, सर्वत्र झाडे, झुडपे आणि वेली विविध पक्ष्यांनी गजबजलेली आहेत, आणि प्रत्येक पक्षी आपापल्या सुरांत गात आहे. पक्षी आपल्या जोडीदारांसोबत रमले आहेत, त्यांच्या थव्यांत आनंदी आहेत, आणि मधमाशांचा राजा त्यांच्या गोड गुंजनात मग्न आहे. या नदीकिनारी पक्ष्यांची थवे आनंदाने गात आहेत; कोकिळांचा कर्कश आवाज आणि नर कोकिळांचे सुर हे वातावरण गूंजवत आहेत. हे वृक्ष माझ्या मनातील प्रेमाचा अग्नि चेतवतात; अशोकाच्या गुच्छांनी जणू ज्वाळा पेटवल्यासारखे लालबुंद झाले आहेत, आणि मधमाशांचे गुंजन सर्वत्र भरले आहे. वसंताच्या लालसर नव्या पालवीचा अग्नि मला जाळतो आहे, कारण ती—नाजूक पापण्यांची, सुंदर केसांची, कोमल वाणीची—माझ्या डोळ्यांना दिसत नाही. सौमित्रा, तिचा दर्शन न झाल्याने मला जीवनाचा अर्थच उरलेला नाही; हा सुंदर आणि तेजस्वी ऋतू तिच्यासाठीच होता. कोकिळांच्या गाण्याने नटलेले हे वन माझ्या प्रियतमेच्या स्वागतासाठी सजले आहे, आणि वसंताच्या प्रेमजन्य गुणांची वाढ होत आहे. या सुंदर वृक्षांकडे पाहताना, पण त्या स्त्रीचे दर्शन न होताच, दु:खाचा अग्नि मला लवकरच भस्म करील. माझ्यातून उठणारे हे दु:ख वाढतच चालले आहे; वैदेही न दिसल्याने माझी वेदना येथे अधिकच तीव्र होते. वसंत ऋतू जरी सगळीकडे फुलला असला, तरी घाम आणि तळमळीने तो मलिन झाल्यासारखा भासतो; ती हरिणनेत्री, चिंता आणि शोकाने मला छळते आहे. चैत्रवनातील हा निर्दयी वारा मला त्रस्त करतो आहे, सौमित्रा; पाहा, मोर कसे चमकतात, इकडे तिकडे नाचतात. वाऱ्याच्या झुळुकीने त्यांची पिसे जणू काचेसारखी चमकतात, आणि मोरिणींच्या गराड्यात असलेले हे मोर प्रेमाने भारावले आहेत. माझ्यासारख्या प्रेमाने व्याकुळ झालेल्या व्यक्तीसाठी या दृश्यांनी माझी तळमळच वाढवली आहे; पाहा लक्ष्मणा, मोर नाचतो आहे आणि त्याच्या शेजारी मोरिणही नाचते आहे. ही मोरिण, प्रेमाने व्याकुळ होऊन, डोंगरउतारावर आपल्या जोडीदारामागे जाते आहे; तसाच मोरही आपल्या प्रियतमेच्या प्रेमाने पछाडला आहे. आपली सुंदर पिसे पसरून, जणू काही गर्वाने ओरडतो आहे, आणि त्याची प्रियतमा या वनात राक्षसांनी हरणलेली नाही, हे त्याच्या आनंदातून स्पष्ट होते. म्हणूनच तो आपल्या प्रियतमेबरोबर या रम्य वनात नाचतो आहे; पण माझ्यासाठी, तिच्याविना या फुलांच्या ऋतूत जगणे असह्य झाले आहे. लक्ष्मणा, पहा, इतर प्राण्यांमध्येही कसे कामभावना जागृत होते—ही मोरिण आपल्या जोडीदाराकडे प्रेमाने धावते आहे. जर माझी विशाललोचना जानकी हरणली गेली नसती, तर तीही प्रेमाने माझ्याकडे आली असती. लक्ष्मणा, माझ्यासाठी ही फुले निरर्थक झाली आहेत; हिवाळ्यानंतर जरी वन फुलांनी भरले असले, तरी त्याचा मला काहीच उपयोग नाही. झाडांची सुंदर फुले, कितीही शोभिवंत असली, तरी ती मधमाशांच्या थव्यांसह निरर्थकपणे जमिनीवर पडतात. पक्षी आनंदाने समूहात गात आहेत, एकमेकांना बोलावत आहेत, आणि त्यांचे आवाज माझ्या विरहाला अधिकच तीव्र करतात. जिथे माझी प्रिया आहे, तिथेही जर वसंत ऋतू आला असेल, तर नक्कीच सीताही माझ्यासारखीच असहाय आणि दु:खी असणार. कदाचित जिथे ती आहे, तिथे वसंत पोहोचतच नसेल; काळ्या डोळ्यांची सीता माझ्याविना कशी सहन करेल? किंवा, कदाचित वसंत तिथेही आला असेल; मग ती सुंदर कटिकमल असलेली, इतरांकडून तिरस्कारलेली, काय करेल? माझी काळी कांतीची, कमळासारखी डोळ्यांची, कोमल वाणीची प्रिया—वसंत आल्यावर ती नक्कीच आपले प्राण सोडून देईल. माझ्या अंत:करणात एक दृढ विश्वास आहे: सिता, इतकी सद्गुणी, माझ्या वियोगात नक्कीच राहू शकणार नाही. वैदेहीचे प्रेम माझ्यावर खरोखरच दृढ आहे; आणि माझेही सीतेवरील प्रेम सर्व प्रकारे तितकेच ठाम आहे.