राम आणि लक्ष्मण वनात चालत होते. रम्य पठारावर वाऱ्याच्या झुळकीने झाडांची फुले जमिनीवर सांडली होती. राम म्हणाले, “सौमित्रा, पाहा, वारा जणू सर्वत्र पडलेल्या, पडणाऱ्या आणि अजून झाडांवर असलेल्या फुलांशी खेळतो आहे.” वाऱ्याने फुलांनी बहरलेल्या झाडांच्या फांद्या हलविल्या आणि त्या डोलणाऱ्या फुलांमध्ये गुंजारव करणाऱ्या मधमाशा त्याला साथ देत होत्या. मदात आलेल्या कोकिळांचा कूजन आवाज आसमंतात घुमू लागला. डोंगराच्या गुहांतून बाहेर येणारा वारा जणू गाण्याच्या सुरात झाडांना नाचवतो आहे. वाऱ्याच्या जोरदार हालचालींमुळे झाडांच्या फांद्या एकमेकींमध्ये गुंफल्यासारख्या दिसत होत्या. हा वारा चंदनासारखा शीतल, स्पर्शाला सुखद आणि पवित्र सुगंधाने भरलेला होता; तो थकवा दूर करत होता. वाऱ्याने हलविलेल्या झाडांमधून मधमाशांचा गूंज ऐकू येत होता; जणू झाडे स्वतः रडत आहेत. मधाच्या सुगंधाने भरलेल्या त्या वनात हे दृश्य मनमोहक होते. सुंदर डोंगरकड्यांवर रंगीबेरंगी फुलांनी सजलेली झाडे, त्यांचे शिखर मोठ्या झाडांनी वेढलेले, देखण्या स्वरूपात उठून दिसत होती. वाऱ्याच्या झुळकीत झाडांची शिखरे फुलांनी झाकली गेली होती, मधमाशा जणू अलंकारासारख्या त्यावर बसल्या होत्या, आणि त्यांच्या गाण्याचा गोड स्वर आसमंतात घुमत होता. “सौमित्रा, पाहा, सर्वत्र फुलांनी बहरलेली कर्णिकार झाडे जणू सोन्याच्या वस्त्रात नटलेल्या पुरुषांसारखी चमकत आहेत.” राम पुढे म्हणाले, “हे वसंतऋतू, पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने भरलेले, माझ्या दुःखाला आणखी तीव्र करते, कारण मी सीतेपासून वंचित आहे. इच्छा मला सतावत आहे; दुःखाने ग्रासलेला असताना, आनंदी कोकिळा मला पुन्हा पुन्हा हाक मारतो आहे.” “हा आनंदी कोकिळा, लक्ष्मणा, या रम्य वनप्रवाहात कूजन करेल, आणि प्रेमाने वेडावलेल्या मनाने मला दुःख देईल. एकदा, आश्रमात असताना, सीतेने हा आवाज ऐकून मला हाक मारली होती, आणि ती अत्यंत आनंदी झाली होती.” राम सभोवताल पाहतात, “सर्वत्र झाडे, झुडपे, वेलींमध्ये अनेक प्रकारचे पक्षी आहेत, आणि ते आपल्या विविध सुरांत गात आहेत. हे पक्षी आपल्या जोडीदारांसोबत आनंदाने खेळत आहेत, सौमित्रा, आणि मधमाशांचा राजा देखील त्यांच्या मधुर आवाजाने आनंदित झाला आहे. या नदीच्या काठी पक्ष्यांचे थवे आनंदाने किलबिलत आहेत; कोकिळांचा गडगडाट आणि नर कोकिळांचे गाणे ऐकू येत आहे.” “ही झाडे, जी माझ्या हृदयात प्रेमाची जाणीव जागवतात, त्यांच्या फुलांच्या घोसांमुळे जणू अग्निसारखी लालसर दिसतात, आणि मधमाशांचा गूंज सर्वत्र भरलेला आहे. वसंताचा ज्वाळा, नव्या लालसर पानांनी, मला नक्की जाळून टाकेल, कारण मी तिला – सुंदर भुवया, मनोहारी केश आणि कोमल वाणी असलेली तिला – पाहू शकत नाही.” राम दुःखाने म्हणतात, “तिला न पाहता, सौमित्रा, मला या जीवनाचा काही अर्थ उरला नाही. हे ऋतू, इतके सुंदर आणि तेजस्वी, तिच्यासाठीच होते. हे वन, कोकिळांच्या कूजनाने भरलेले, माझ्या प्रियतमेच्या साजेसं आहे; वसंताची सर्व लक्षणे, प्रेमाच्या उत्कंठेतून जन्मलेली, वाढतच आहेत. हे दुःखाची अग्नी मला लवकरच भस्म करून टाकेल, कारण मी या सुंदर झाडांकडे पाहतो, पण त्या स्त्रीला पाहू शकत नाही. माझ्या अंतःकरणातून उठणारे हे दुःख वाढतच जाईल; वैदेही नजरेस न पडल्याने येथे माझी वेदना वाढते आहे.” “हा वसंत, जरी समोर दिसतो आहे, तरी घाम आणि उत्कंठेने मलिन झाला आहे; हरणप्रभा असलेली ती, चिंता आणि दुःखाने, मला त्रास देते आहे. चैत्र वनाचा हा निर्दयी वारा मला छळतो आहे, सौमित्रा; पाहा, मयूर कसे चमकतात, इकडून तिकडे नाचत आहेत.” “वाऱ्याने हाललेल्या त्यांच्या पिसाऱ्यांमुळे, जणू स्फटिकाच्या खिडक्या चमकत आहेत; हे मोर, त्यांच्या मयूरींनी वेढलेले, प्रेमाने भारावले आहेत. मला, प्रेमाने ग्रासलेल्या मनाला, ही दृश्ये केवळ उत्कंठा वाढवतात; पाहा लक्ष्मणा, मोर नाचतो आहे आणि त्याच्या बाजूला मयूरीही नाचते आहे. ही मयूरी, प्रेमाने व्याकुळ होऊन, डोंगर उतारावर आपल्या जोडीदारामागे जाते आहे; त्याचप्रमाणे मोर आपल्या प्रियतमेच्या मागे मन लावून जातो आहे. आपले सुंदर पंख पसरवून, जणू कूजनाने उपहास करत, त्या मोराचा जोडीदार निश्चितच या वनात राक्षसाने पळवला नाही.” “म्हणूनच तो आपल्या प्रियतमेबरोबर या रम्य वनात नाचतो आहे; पण मला, तिच्याविना या फुलांच्या ऋतूत जगणे असह्य आहे. पाहा लक्ष्मणा, कशी प्राणीमात्रांमध्येही प्रेमाची भावना जागृत होते: ही मयूरी आपल्या जोडीदाराकडे आकर्षित होऊन येते आहे. जर माझी विशाल नेत्रांची जानकी पळवली गेली नसती, तर ती देखील प्रेमाने प्रेरित होऊन माझ्याकडे आली असती.” राम पुढे म्हणतात, “पाहा लक्ष्मणा, ही फुले माझ्यासाठी निरर्थक आहेत; हिवाळ्यानंतर जरी ही वनं फुलांनी भरली असली, तरी त्यातून काहीच मिळत नाही. झाडांची सुंदर फुले, जरी तेजस्वी असली, तरी मधमाशांच्या थव्यांसह निरर्थकपणे जमिनीवर पडतात. पक्षी आनंदाने थव्यांनी गात आहेत, एकमेकांना बोलावत आहेत, जणू एकमेकांना आमंत्रण देत आहेत; त्यांच्या किलबिलाटाने माझ्या उत्कंठेला चालना मिळते.” “जर वसंत माझ्या प्रियतमेच्या ठिकाणीही आला असेल, तर नक्कीच सीताही माझ्यासारखीच असहाय्य आणि दुःखी असेल. पण मला खात्री वाटते, ज्या ठिकाणी ती आहे, तिथे वसंत पोहोचला नसेल; काळ्याभोर डोळ्यांची सीता माझ्याविना कशी सहन करेल? किंवा कदाचित वसंत तिच्या ठिकाणीही आला असेल; मग ती सुंदर कटिप्रदेश असलेली, इतरांकडून तिरस्कारलेली, काय करेल?” “माझी प्रियतमा, काळसर वर्णाची, कमल नेत्रांची आणि कोमल वाणीची – नक्कीच, वसंत ऋतू आल्यावर ती आपले प्राण सोडून देईल. माझ्या अंतःकरणात ही दृढ भावना आहे: सद्गुणी सीता माझ्या अनुपस्थितीत सहन करू शकणार नाही.