राम आणि लक्ष्मण पंपा सरोवराच्या रम्य काठावर आले. राम म्हणाले, "सौमित्रा, बघ, पंपा सरोवर किती सुंदर आहे! या जलाशयाचे पाणी बिल्लूरासारखे स्वच्छ आहे, त्यात उमललेली कमळे आणि निळ्या नीलकमळांनी ते शोभून गेले आहे. विविध वृक्षांनी आणि फुलांनी ते अधिकच देखणे झाले आहे." राम पुढे म्हणाले, "या पंपा वनाकडे पाहा, किती रमणीय आहे! पर्वत चमकत आहेत, आणि झाडे तर जणू शिखरांसारखी उभी आहेत. या सगळ्या सौंदर्यातही, भरताची आठवण आणि वैदेहीचे अपहरण यामुळे माझे मन दुःखाने भरून गेले आहे. तरीही, या चित्रकूट वनाने सजलेल्या पंपा सरोवराची शोभा अद्भुत आहे—इथे विविध फुलांची उधळण आहे, थंडगार पाणी आहे, आणि सर्वत्र शुभ्रता आहे." "कमळांनी आच्छादलेले हे सरोवर फारच मनोहारी दिसते. इथे सर्प आणि वन्य प्राणी वावरतात, तर हरिण आणि पक्ष्यांनी हे ठिकाण गजबजले आहे. निळ्या आणि पिवळ्या गवताने हे मैदान जणू फुलांच्या गुच्छांनी सजवले आहे. सर्वत्र फुलांनी भरलेल्या वेलींनी पर्वतशिखरे व्यापली आहेत. सौमित्रा, हा मंद वारा किती सुखद आहे! ऋतू प्रेमाने भरलेला आहे, वृक्ष नव्या फुलांनी आणि फळांनी सजले आहेत, सुगंधाने वातावरण भारले आहे." "हे बघ, फुलांनी भरलेल्या या वनांचे रूप अगदी मेघांनी पाऊस पाडावा तसे फुलांची उधळण करत आहे. या रम्य पठारांवर, वाऱ्याच्या झोताने झाडांची फुले पृथ्वीवर सांडली जात आहेत. सौमित्रा, पाहिलेस का, हा वारा सर्वत्र पडलेली, पडत असलेली आणि अजूनही झाडांवर असलेली फुले खेळवत आहे!" "वाऱ्याने झाडांच्या फुलांनी भरलेल्या फांद्या हलवल्या की मधमाशा गुणगुणत फिरतात. मत्त कोकिळांचा आवाज आणि वाऱ्याचा गूंज यामुळे झाडे जणू नाचत आहेत, पर्वताच्या गुहांतून हा वारा जणू गाणे गात येतो आहे. सर्व बाजूंनी वारा झाडांना हलवतो, त्यांचे फांद्यांचे टोक जणू एकमेकांत गुंतले आहेत. हा वारा चंदनासारखा थंड, स्पर्शास सुखद आणि पवित्र सुगंध घेऊन येतो, त्यामुळे थकवा दूर होतो." "वाऱ्याने झाडे हलवली की जणू ती ओरडतात, आणि मधमाशा त्यांच्या मधुर गुणगुणाने सारा मधुर वन गूंजवतात. या सुंदर पर्वत उतारांवर फुलांनी सजलेली शिखरे मोठ्या झाडांनी वेढली गेली आहेत. झाडांच्या शिरोभागावर फुले फुलली आहेत, वाऱ्यात डोलताना त्या मधमाशांनी जणू अलंकार घातले आहेत आणि त्यांची स्तुती होत आहे." "सौमित्रा, सर्वत्र फुलांनी बहरलेली कर्णिकार झाडे पहा, जणू सोनेरी वस्त्र परिधान केलेले पुरुष शोभून दिसतात. पण, हे वसंतऋतूचे सौंदर्य, विविध पक्ष्यांच्या आवाजाने निनादलेले, मला वैदेहीच्या वियोगामुळे अजूनच दुःखी करते. वियोगाने मन व्याकुळ झाले आहे आणि आनंदी कोकिळा त्याच्या गाण्याने मला पुन्हा पुन्हा तिची आठवण करून देतो." "लक्ष्मण, एकदा आश्रमात असताना, कोकिळाचा आवाज ऐकून माझ्या प्रियतमेने मला आनंदाने बोलावले होते. आज, या वनात सर्वत्र झाडे, झुडपे आणि वेलींमध्ये अनेक पक्षी विविध गाणी गात आहेत. पक्ष्यांचे जोडपी एकत्र येऊन त्यांच्या थव्यांमध्ये आनंद साजरा करतात, मधमाशांचा राजा देखील आनंदित आहे." "या नदीकिनारी पक्ष्यांची किलबिल आणि कोकिळांचा गूंज ऐकू येतो. या झाडांनी माझ्या मनातील विरहाग्नी पेटवला आहे—अशोकाच्या फुलांच्या घड्यांमुळे जणू निखारा भडकला आहे, आणि मधमाशांचा गूंज सर्वत्र पसरला आहे. वसंताच्या लालसर नव्या पानांनी हा विरहाचा अग्नी मला जाळतो आहे, कारण ती, सौम्य कटाक्षाची, सुंदर केशांची आणि गोड बोलणारी, माझ्या समोर नाही." "सौमित्रा, तिचे दर्शन न झाल्यास माझ्या जीवनाला अर्थ उरलेला नाही. हे ऋतू, हे सौंदर्य, हे तेज तिच्यासाठीच होते. कोकिळांच्या स्वरांनी निनादलेले हे वन माझ्या प्रियतमेच्या साजेसं आहे. वसंताच्या या प्रेममय गुणांनी माझ्या मनातील तृष्णा वाढवली आहे." "या सुंदर वृक्षांकडे पाहून, पण तिला न पाहिल्याने, या विरहाचा अग्नी मला लवकरच भस्म करील. मनातून उठणारे हे दुःख वाढतच आहे; वैदेही नजरेस पडत नाही, त्यामुळे यातना वाढतात. वसंत जरी समोर आहे, तरी घाम आणि तृष्णेने तो मलिन झाला आहे; ती हरिणनयनी, चिंता आणि दुःखाने मला छळते आहे." "चैत्रवनातील हा कठोर वारा मला त्रास देतो, सौमित्रा. बघ, मोर येथे-तेथे नाचत आहेत, त्यांची शोभा वाढली आहे. वाऱ्याने त्यांची पिसे जणू स्फटिकाच्या खिडक्या उघडल्यासारखी हलतात, आणि मोरिणींच्या गराड्यात मोर प्रेमाने भरून गेले आहेत." "माझ्यासारख्या विरहाने ग्रस्त व्यक्तीसाठी हे दृश्य तृष्णा वाढवणारे आहे. लक्ष्मण, बघ, मोर नाचतो आहे आणि त्याच्या सोबतीला मोरिण देखील नाचते आहे. ही प्रेमाने व्याकुळ झालेली मोरिण आपल्या जोडीदाराचा पाठलाग करते, आणि मोरही आपल्या प्रियतमेच्या मागे प्रेमाने धावतो आहे." "मोर आपली सुंदर पिसे फडफडतो, जणू ओरडून हसतो आहे; त्याच्या प्रियतमेचे अपहरण या वनातील राक्षसाने केलेले नाहीच, म्हणूनच तो तिच्यासोबत आनंदाने नाचतो आहे. पण माझ्यासाठी, या फुलांच्या ऋतूत तिच्याविना जगणे असह्य झाले आहे." "लक्ष्मण, बघ, इतर प्राणीही या वसंताच्या प्रेमभावनेने भारावले आहेत; ही मोरिण आपल्या प्रियकराच्या जवळ प्रेमाने येते आहे.