पंपा सरोवराच्या काठावर राम आणि लक्ष्मण पोहोचले. त्या रम्य स्थळी सीतेच्या विरहाने व्याकुळ झालेल्या रामाचे मन निसर्गसौंदर्य पाहूनही अस्वस्थ होते. त्या वेळी रामाच्या मनात आलेली भावना लक्ष्मणाला सांगताना तो म्हणाला, “सौमित्रा, पाह ना, ही पंपा किती सुंदर आहे! तिचे पाणी हिरव्या बेरिलसारखे स्वच्छ आहे, कमळे आणि निळ्या शिरीषांनी ती सजलेली आहे, विविध वृक्षांनी ती अधिक शोभून दिसते. ही पंपा वनराई किती मनोहारी आहे! पर्वत चमकत आहेत, वृक्ष जणू काही शिखरांसारखे उभे आहेत. पण तरीही, भरताच्या आठवणीने आणि वैदेहीच्या अपहरणाच्या दुःखाने माझे मन व्याकुळ झाले आहे. या दुःखाने मी गुदमरतो आहे, तरीही पंपा आणि चित्रकूटाचा हा परिसर किती सुंदर आहे—फुलांनी व्यापलेला, थंड पाण्याचा आणि मंगलमय. ही कमळांनी आच्छादलेली पंपा डोळ्यांना अत्यंत सुखावणारी आहे. येथे सर्प आणि वन्य प्राणी वावरतात, हरिणे आणि पक्ष्यांनी हे ठिकाण गजबजले आहे. हे निळे आणि पिवळे गवत जणू विविध फुलांच्या गुच्छांनी सजवलेले आहे. पर्वतशिखरे सर्वत्र जड फुलांनी भरलेली आहेत, त्यावर वेलींनी गुंफलेले फुलांचे टोक दिसतात. सौमित्रा, हा मंद वारा किती सुखद आहे! ऋतूही प्रेमभावनेने भरलेला आहे, झाडांवर ताज्या फुलांचे आणि फळांचे भार आहे, सुगंध पसरलेला आहे. पाह, हे फुलांनी लदलेले वन जणू काही मेघांनी फुलांची वर्षाव केली आहे. या रम्य पठारांवर वाऱ्याच्या झुळुकीने हलणारी झाडे आपली फुले जमिनीवर टाकत आहेत. सौमित्रा, पाह, वारा जणू पडलेली, पडणारी आणि अजून झाडावर असलेली फुले खेळवत आहे. वाऱ्याने फुलांनी भरलेल्या फांद्या हलवल्या की, मधमाशा फुलांभोवती गुंजारव करतात. मदमस्त कोकिळांचा आवाज आणि वाऱ्याच्या झुळुकीने झाडे जणू नाचायला लागतात, पर्वताच्या गुहेतून निघणारा वारा जणू गातो आहे. वारा सर्व बाजूंनी झाडांना हलवतो, त्यांचे फांद्यांचे टोक एकमेकांत गुंफले गेले आहेत, जणू ते एकमेकांत विणले गेले आहेत. हा वारा चंदनासारखा थंड आणि स्पर्शास सुखद आहे, पवित्र सुगंध घेऊन येतो आणि थकवा घालवतो. वाऱ्याने हललेल्या झाडांमध्ये मधाचा सुगंध दरवळतो, मधमाशा गात असतात, झाडे जणू ओरडत आहेत. सुंदर पर्वत उतार फुलांनी सजलेले आहेत, मोठ्या झाडांनी गुंफलेली शिखरे उठून दिसतात. वाऱ्यात डोलणाऱ्या, फुलांनी मढलेल्या झाडांच्या शिरोभागावर मधमाशा शोभिवंत दागिन्यांसारख्या शोभतात, जणू त्यांचे गाणे ऐकू येते आहे. सर्वत्र फुलांनी बहरलेली कर्णिकार वृक्ष पाह, सौमित्रा, ते जणू पिवळ्या वस्त्रांनी झाकलेले, सोन्याने मढलेले पुरुषच भासतात. पण हा वसंत ऋतू, अनेक पक्ष्यांच्या गोड किलबिलाटाने गूंजत असला तरी, सीतेच्या वियोगामुळे माझे दुःख अधिकच वाढवतो. इच्छा मला सतावते आहे, दुःखाने मी गुदमरतो आहे, आणि आनंदी कोकिळा आपल्या गाण्याने मला हाक देतो आहे. हा आनंदी कोकिळा, लक्ष्मणा, या रम्य वनवहिनीवर पुन्हा पुन्हा गातो, आणि प्रेमाने वेडावून मला दुःख देतो. कधी कधी, आश्रमात असताना, तिच्या तोंडून कोकिळाचा आवाज ऐकून, माझी प्रियतमा मला हाक मारायची, आणि तिच्या मनात गोड आनंद भरायचा. आजूबाजूला झाडे, झुडपे, वेलींमध्ये अनेक प्रकारचे पक्षी आहेत, प्रत्येक आपापल्या सुरांत गात आहेत. पक्षी आपल्या जोडीदारांसोबत आनंदाने नाचतात, सौमित्रा, मधमाशांचा राजा देखील त्यांच्या मधुर गाण्याने सुखावतो आहे. या नदीकिनारी पक्ष्यांचे थवे आनंदात आहेत, कोकिळांच्या मोठ्या आवाजात आणि नर कोकिळांच्या गाण्याने आसमंत भरला आहे. ही झाडे माझ्या अंतःकरणातील प्रेमाची ज्वाला भडकवतात, अशोकाच्या फुलांचे गुच्छ जणू अग्नीच्या ज्वाळा आहेत, आणि मधमाशांचा गूंजणारा आवाज सर्वत्र भरला आहे. वसंत ऋतूची जळणारी ज्वाला, लालसर नव्या पानांनी पेटलेली, मला नक्कीच जाळून टाकील, कारण त्या कोमल डोळ्यांची, सुंदर केसांची, मधुर वाणीची ती येथे मला दिसत नाही. ती दिसत नाही म्हणून, सौमित्रा, मला जीवनात काही अर्थ वाटत नाही; हा ऋतू, इतका सुंदर आणि तेजस्वी, तिच्यासाठीच होता. कोकिळांच्या आवाजाने भरलेले हे वन माझ्या प्रियतमेच्या साठी सजले आहे, दोषरहित सौमित्रा; वसंताचे हे गुण प्रेमाच्या ओढीने वाढत आहेत. हे दुःख मला लवकरच भस्म करील, कारण मी या सुंदर झाडांकडे पाहतो, पण त्या स्त्रीला पाहू शकत नाही. माझ्या अंतरंगातून उठणारे हे दुःख अधिकच वाढते आहे; वैदेही दिसत नाही, म्हणून येथे माझ्या वेदना वाढतात. हा वसंत जरी डोळ्यांसमोर आहे, तरी घाम आणि तृष्णेने कलुषित आहे; ती हरिणनेत्री, चिंता आणि दुःखाने मला त्रास देते आहे. चैत्र वनातील हा क्रूर वारा मला छळतो आहे, सौमित्रा; पाह, मोर कसे नाचतात, येथे-तिथे चमकत आहेत. वाऱ्याने त्यांच्या पंखांना हलवले की, जणू स्फटिकाच्या खिडक्या चमकतात, मोर आपल्या मयूरिणींच्या गराड्यात, प्रेमाने वेडावलेले आहेत. माझ्यासाठी, प्रेमाने व्याकुळ झालेल्या मनासाठी, हे दृश्य फक्त ओढ वाढवते; पाह, लक्ष्मणा, मोर नाचतो आहे, त्याच्या मयूरिणीसोबत. ही मयूरिणी, प्रेमाने व्याकुळ होऊन, आपल्या जोडीदाराच्या मागे डोंगराच्या उतारावर जाते आहे; तसाच मोरही आपल्या प्रियतमेच्या मागे हृदयाने धावतो आहे. आपली सुंदर पंख पसरून, जणू आपल्या आवाजाने उपहास करतो आहे, या वनात मोराची प्रियतमा राक्षसांनी नेलेली नाहीच, हे निश्चित. म्हणूनच तो आपल्या प्रियतमेबरोबर या रम्य वनात नाचतो आहे; पण माझ्यासाठी, तिच्याविना या फुलांच्या ऋतूत जगणे असह्य झाले आहे.