पंपा सरोवराची रम्य आणि सुरम्य किनार, कमळ आणि निळ्या शेवाळांनी भरलेली, सुगंधित कमळांनी सजलेली, आणि फुललेल्या आंब्याच्या बागांनी वेढलेली होती. मयूरांचे आवाज त्या परिसरात घुमत होते. राम आणि सौमित्र, म्हणजे लक्ष्मण, हे दोघे दशरथपुत्र त्या पंपा सरोवराकडे पाहत होते आणि रामाच्या मनात शोकाची भावना जागी झाली. त्या सरोवराच्या आजूबाजूला तिलक, बीजपूर, वड, पांढऱ्या झाडांची रांग होती; तसेच फुललेल्या करवीर आणि पूर्णपणे उमललेल्या पर्णगाच्या झाडांनी ती जागा शोभली होती. जास्वंद, कुंद, बंदीर आणि निकुलस यांच्या झाडांचे समूह, अशोक, सप्तपर्ण, कटक आणि अतिमुक्ता यांच्या फुलांनी ती जागा सुंदर झाली होती. विविध प्रकारच्या झाडांनी ती जागा प्रिय स्त्रीसारखी आकर्षक वाटत होती. त्या किनाऱ्यावर, पूर्वी उल्लेख केलेला, खाणांनी सजलेला एक पर्वत उभा होता—ऋश्यमुख नावाचा. तो पर्वत विविध रंगांच्या फुलांनी झाकलेला होता आणि महान आत्मा ऋक्षराजाचा पुत्र, बलवान सुग्रीव, तिथे राहात होता. रामाने लक्ष्मणाला सांगितले, "हे श्रेष्ठ पुरुषा, सुग्रीव या वानरराजाकडे जा." आणि पुन्हा, रामाने लक्ष्मणाला दुःखाने विचारले, "लक्ष्मणा, सीता नसताना मी कसा जगू?" असे म्हणत, प्रेमाने व्याकुळ झालेला राम, लक्ष्मणासह, पंपा सरोवरात प्रवेश केला. त्याचे मन दुसऱ्या कशातही रमत नव्हते; त्याच्या मुखावर दुःख स्पष्ट दिसत होते. ते दोघे हळूहळू पुढे जात, वनरम्य प्रदेश पाहत, पंपाच्या सुंदर बागा आणि विविध पक्ष्यांनी भरलेली जागा पाहत त्या सरोवरात प्रवेशले. वाल्मिकी रामायणातील किष्किंधा कांडाचा हा पहिला सर्ग होता. त्या रम्य पंपा सरोवराकडे पाहून रामाच्या इंद्रियांना आनंद झाला; कामाने भरून, त्याने सौमित्राला संबोधले: "सौमित्रा, पंपा सरोवर पहा, पाण्याचा रंग बेरिलसारखा स्वच्छ, कमळ आणि निळ्या शेवाळांनी सजलेला, विविध झाडांनी शोभलेला आहे. या पंपा वनाकडे पाहा, पर्वत चमकत आहे आणि झाडे शिखरासारखी उभी आहेत." पण रामाच्या मनात शोक दाटला होता—भरतासाठी आणि वैदेहीच्या अपहरणासाठी. "मी शोकाने भरलेलो असतानाही, पंपा आणि चित्रकूट वन फुलांनी, शीत जलाने आणि शुभ्रतेने भरलेले आहे," असे राम म्हणाला. कमळांनी झाकलेले, अत्यंत सुंदर, सर्प आणि वन्य प्राण्यांनी भरलेले, हरिण आणि पक्ष्यांनी गजबजलेले हे सरोवर होते. निळ्या आणि पिवळ्या गवताने झाकलेली जागा, झाडांच्या फुलांच्या गुच्छांनी शोभली होती. पर्वतशिखरे सर्वत्र जाड फुलांनी भरली होती, आणि वेलांनी त्यांना वेढले होते. "हे सौमित्रा, या मंद वाऱ्याचा आनंद घे. ऋतू काममय आहे, सुगंधित आणि गोड, कारण झाडांना नवे फूल आणि फळ लागले आहे. या फुलांनी सजलेल्या वनरम्य प्रदेशात, वारे फुलांचे पावसासारखे पृथ्वीवर झडत आहेत." पठारांवर विविध वनझाडे, वाऱ्याच्या जोराने, फुलांचा वर्षाव करतात. "सौमित्रा, पाहा कसा वारा सर्वत्र फुलांशी खेळतो—झाडांवर उमलेली, झडणारी किंवा जमिनीवर पडलेली फुले." वाऱ्याने झाडांच्या फुललेल्या फांद्या हलतात, आणि मधमाशा त्यात गुंफल्या जातात. मयूर आणि कोकिळांचे आवाज, पर्वताच्या गुहेतून वाऱ्याबरोबर येतात, झाडांना नृत्य करायला लावतात. वारा सर्व बाजूंनी झाडांना जोरात हलवतो, त्यांच्या फांद्या एकमेकात गुंफल्या आहेत, जणू काही त्या विणल्या गेल्या आहेत. हा वारा, चंदनासारखा शीतल आणि स्पर्शाला सुखद, पवित्र सुगंध घेऊन येतो आणि थकवा दूर करतो. वाऱ्याने झाडे हलल्यावर, मधमाशा त्यांच्या मधमय फुलांत गुंफल्या जातात आणि जणू झाडे रडतात. पर्वताच्या सुंदर उतारांवर, फुलांनी सजलेले शिखर, मोठ्या झाडांनी वेढलेले, दिमाखात उभे आहेत. झाडांच्या शिरोभागावर फुलांचा आभाळ, वाऱ्यात डोलणारे, मधमाशांनी सजलेले, जणू त्यांचे गुणगान केले जात आहे. सर्वत्र फुललेल्या कर्णिकर झाडांचे तेज, जणू पिवळ्या वस्त्रधारी पुरुष सोनेरी वस्त्रात सजले आहेत. "हे सौमित्रा, या वसंत ऋतूतील विविध पक्ष्यांचे आवाज माझ्या दुःखाला अधिक वाढवतात, कारण मी सीतेपासून वंचित आहे." कामाने व्याकुळ झालेला राम, कोकिळाचा आनंददायक आवाज ऐकतो आणि त्याच्या मनात दुःख जागे होते. "हे लक्ष्मणा, या आनंदी कोकिळाचा आवाज या सुंदर वनाच्या प्रवाहात ऐकला की, प्रेमाने मी अधिक व्याकुळ होतो." कधीतरी आश्रमात असताना, कोकिळाचा आवाज ऐकून, माझ्या प्रिय सीतेने मला आनंदाने बोलावले होते आणि ती अत्यंत प्रसन्न झाली होती. सर्वत्र झाडे, झुडपे, वेल, विविध पक्ष्यांनी गजबजलेली, प्रत्येक त्यांच्या सुरात गात आहेत. पक्षी त्यांच्या जोडीदारांबरोबर आनंदात आहेत, मधमाशांचा राजा त्यांच्या गोड आवाजात प्रसन्न आहे. या नदीच्या किनाऱ्यावर पक्ष्यांचे समूह आनंदात आहेत, कोकिळांचे उच्च स्वर आणि नर कोकिळांचे गाणे ऐकू येते. ही झाडे, माझ्या मनात प्रेमाचा अग्नी प्रज्वलित करतात—अशोकाच्या फुलांचे गुच्छ जणू ज्वालासारखे चमकत आहेत, आणि मधमाशांचा गुंजारव भरलेला आहे. वसंताचा अग्नी, नवीन लाल फुलांनी सजलेला, मला नक्कीच जळवेल, कारण मी तिला—नाजूक डोळ्यांची, सुंदर केसांची, मधुर वाणी असलेल्या सीतेला—पाहत नाही.