दशरथपुत्र राम आणि लक्ष्मण घनदाट, भयावह अशा अरण्यातून पुढे चालले. त्या जंगलात विविध प्रकारचे भयंकर पशु आणि पक्षी, घनदाट वृक्षांची गर्दी, सर्वत्र मोठ्या झाडांनी व्यापलेली जागा होती. हे भयप्रद दृश्य पाहता, त्या पर्वतावर त्यांना एक गुहा दिसली—ती गुहा अतिशय खोल, पाताळासारखी गडद अंधाराने कायम झाकलेली होती. राम आणि लक्ष्मण, हे वाघासारखे धाडसी पुरुष, त्या गुहेजवळ गेले. तेव्हा, गुहेच्या तोंडाजवळच त्यांना एक राक्षसी दिसली—ती प्रचंड आकाराची, विकृत चेहऱ्याची, दुर्बल मनाच्या लोकांना भयभीत करणारी, कुरूप, भयंकर, मोठे उदर, तीक्ष्ण दात, उग्र आणि कठोर त्वचेची होती. ती भयावह प्राणी खाते, तिचे केस विस्कटलेले, राक्षसी रूप अत्यंत भीषण होते. राम आणि लक्ष्मण यांनी तिला तिथे पाहिले. ते दोघे पुढे जात असताना, लक्ष्मण पुढे होता, ती राक्षसी त्यांच्याजवळ आली आणि म्हणाली, “या, आपण आनंद घेऊया,” असे म्हणत तिने लक्ष्मणाला पकडले. तिने सौमित्राला मिठी मारून सांगितले, “माझे नाव अयोमुखी आहे; तू भाग्यवान आहेस, मला तू प्रिय आहेस. पर्वतात किंवा नदीकाठी, तू माझ्यासोबत दीर्घायुषी राहशील, हे वीर.” हे ऐकून, लक्ष्मणाला क्रोध आला. त्याने आपली तलवार उपसली आणि शत्रूंचा संहार करणारा लक्ष्मण तिने कान, नाक आणि स्तन कापून टाकले. त्या वेदनेने राक्षसी कर्कश आवाजात किंचाळली आणि भयंकर रूपाने ती पळून गेली. तिच्या निघून गेल्यावर, राम आणि लक्ष्मण हे दोघे शत्रूंचा नाश करणारे, पुन्हा जोमाने त्या घनदाट जंगलात शिरले. तेव्हा तेजस्वी, स्थितप्रज्ञ, सदाचारी आणि शुद्ध लक्ष्मणाने आपल्या तेजस्वी भावाला हात जोडून सांगितले, “माझा उजवा हात फार जोरात फडफडतोय, मन अस्वस्थ आहे, आणि अनेक अशुभ शकुन दिसतात. म्हणून, हे महात्मा, तू सावध रहा, माझ्या शब्दांकडे लक्ष दे, कारण हे शकुन तात्काळ काही संकट सूचित करतात.” “ही वंजुळका नावाची भयंकर पक्षी विजयाचा संकेत देत असल्यासारखी ओरडते.” असे म्हणत, दोघे शोध घेत असताना, अचानक त्या अरण्यात मोठा आवाज झाला—जणू काही संपूर्ण जंगल हादरून गेले. त्या आवाजाने सर्व जंगल व्यापून टाकले, जणू वाऱ्याने घट्ट वेढले आहे. त्या आवाजाच्या दिशेने, राम तलवार हातात घेऊन, लक्ष्मणासह पुढे गेला. तेव्हा त्यांना एका विशाल, बलाढ्य राक्षसाचे दर्शन झाले—त्याचे नाव कबंध होते. तो डोक्याविना, मानेशिवाय, पोटावर तोंड असलेला, प्रचंड छातीचा राक्षस होता. त्याच्या अंगावर काटेरी, उग्र केस, तो मोठ्या पर्वतासारखा उंच, काळ्या मेघासारखा काळा, भयंकर आणि गडगडाटासारखा आवाज करणारा होता. त्याचे कपाळ जणू ज्वाळांच्या राशीसारखे प्रज्वलित, मोठ्या पिवळसर पंखांसारखे हात पसरलेले. त्याच्या छातीवर एकच मोठे, भीषण डोळे स्पष्टपणे दिसत होते, मोठे दात, तो आपले मोठे तोंड चाटत होता. भयंकर अस्वल, सिंह, हरिण आणि पक्षी खात, त्याने आपल्या दोन भीषण हातांनी, प्रत्येक हात एक योजन लांब, विविध प्राणी पकडून ओढले. तो दोन्ही भावांचा मार्ग अडवून उभा राहिला, तेव्हा राम-लक्ष्मणांनी त्याला एक क्रोश अंतरावरून पाहिले. कबंध प्रचंड, भयंकर, भीतीदायक, हातांनी आच्छादलेला, अत्यंत कुरूप, जणू एखाद्या ओंडक्यासारखा दिसत होता. त्याने आपल्या विशाल हातांनी दोन्ही राघवांना पकडले आणि जोरात आवळले. राम आणि लक्ष्मण, तलवार आणि धनुष्य घेऊन, पराक्रमी असूनही त्या शक्तिशाली राक्षसाने त्यांना ओढून नेले. त्या प्रसंगी, राम आपल्या धैर्यामुळे किंचितही विचलित झाला नाही, पण लक्ष्मण, तरुण आणि आधार नसल्यामुळे, घाबरला. व्याकुळ होऊन, लक्ष्मण रामाला म्हणाला, “हे वीर, पाहा, मी असहाय्य आहे, राक्षसाच्या ताब्यात पडलो आहे. तू एकटा सुट, मला भूतांसाठी अर्पण कर आणि हवे तसे पळून जा.” “तू लवकरच वैदेहीला गाठशील, हे माझे ठाम मत आहे; आणि ककुत्स्थकुळातील राजा म्हणून तू पुन्हा राज्य मिळवशील.” “तेव्हा, हे राम, राज्यावर स्थिर झाल्यावर, नेहमी मला आठवत राहा.” असे लक्ष्मणाने म्हटल्यावर, रामाने सौमित्राला सांगितले, “हे वीर, व्यर्थ भीती बाळगू नकोस; तुझ्यासारख्या पुरुषाने कधीही मनोधैर्य सोडू नये.” तेवढ्यात, तो क्रूर कबंध राम-लक्ष्मणाजवळ आला. मग, बलाढ्य बाहू असलेला, दानवांमध्ये श्रेष्ठ कबंध त्यांना विचारू लागला, “तुम्ही दोघे कोण? तुमच्या खांद्यावर वृषभासारखे बळ, मोठ्या तलवारी व धनुष्य, या भयंकर स्थळी तुम्ही नियतीने माझ्या दृष्टीस पडायला आलात. सांगा, तुमचा हेतू काय? इथे का आलात?” “मी उपाशीपोटी येथे आहे आणि तुम्ही धनुष्य, बाण, तलवार घेऊन, वृषभाच्या शिंगांसारखे उभे आहात. तुम्ही माझ्याजवळ वेगाने आलेत; आता तुमच्यासाठी प्राण मिळवणे कठीण आहे.” कबंधाच्या या कठोर शब्दांनी, रामाने कोरड्या तोंडाने लक्ष्मणाला सांगितले, “हे खरे धैर्यवान, आज या संकटाने आम्हाला वेढले आहे, जे पूर्वी कधीच आले नव्हते.” “माझ्या प्रिय पत्नीला परत मिळवण्याआधीच मृत्यूचे हे संकट आले आहे. हे लक्ष्मण, काळाची शक्ती सर्व प्राण्यांवर किती प्रबळ आहे!