रामा आपल्या प्रियतमा सीतेच्या शोधात वनात भटकत होता. त्याचे मन दुःखाने भरलेले होते, आणि त्याने वनातील झाडांना हाक दिली. “हे तिलकाचे झाड, जसे मधमाशा तुझी स्तुती करतात, तसाच तू नक्कीच तिलकाच्या प्रेमात असणाऱ्याला ओळखतोस,” असे तो म्हणाला. मग तो अशोकाच्या झाडाजवळ गेला, “हे अशोक, दुःख दूर करणारा, माझं मन शोकाने भरलंय; तुझं नाव सार्थ कर आणि माझ्या प्रियाचा दर्शन दे,” अशी विनंती त्याने केली. तलाच्या झाडाकडे तो म्हणाला, “तलाच्या फळांसारखी स्तन असणारी ती सुंदर स्त्री तुला दिसली असेल, तर जर तुला माझ्यावर दया असेल, मला सांग.” जांभूच्या झाडाकडे रामा म्हणाला, “तुझ्या तेजासारखी जांभुनाद सोन्यासारखी आहे; जर तुला माझी प्रिया माहित असेल, तर संकोच न करता सांग.” कर्णिकाराच्या झाडाकडे तो म्हणाला, “तू सुंदर फुलला आहेस; जर तू माझ्या सद्गुणी प्रियतमा, जी कर्णिकाराच्या झाडांना प्रेम करते, तिला पाहिलं असेल, तर मला सांग.” रामा मग आंबा, नीपा, मोठ्या साल, फणस, कुरवा, धवा आणि अनाराच्या झाडांमध्ये शोध घेत होता. त्याने बकुळ, पुन्नागा, चंदन आणि केतका झाडांना विचारले; त्याचे वागणे वेड्यासारखे दिसत होते. मग तो हरणांकडे वळला, “हे हरणा, तुला मैथिली माहित आहे का, जिच्या डोळ्यांचा आकार हरणासारखा आहे? कदाचित ती हरणांमध्ये आहे.” हत्तीला तो म्हणाला, “तिच्या मांड्या हत्तीच्या सोंडेप्रमाणे आहेत; तू तिला पाहिलं असेल, तर मला सांग.” वाघाकडे तो म्हणाला, “तिचा चेहरा चंद्रासारखा आहे; मैथिली बद्दल मला निःसंकोच सांग, तुला घाबरण्याची गरज नाही.” रामा हाक देत होता, “तू का पळतेस, प्रिये? नक्कीच तू दिसली आहेस, हे कमलनयन. झाडांमागे लपून तू उत्तर का देत नाहीस?” तो पुन्हा बोलला, “थांब, थांब, हे सुंदर स्त्री; तू माझ्यावर दया नाही दाखवत. तू फार हसण्याची सवय नाही, मग तू मला दुर्लक्ष का करतेस?” त्याला वाटले, “तुझ्या पिवळ्या वस्त्रामुळे तू उघड झाली आहेस, हे गौरवर्णी; तू पळत असली तरी मी तुला पाहिलंय. थांब, जर तुला माझ्यावर प्रेम असेल.” रामा विचार करत होता, “ती सुंदर हसणारी स्त्री नक्कीच सुरक्षित आहे; ती संकटात आली असली तरी मला दुर्लक्ष करणार नाही.” पण त्याच्या मनात शंका आली, “ती तरुणी मांसभक्षक राक्षसांनी खाल्ली असावी; माझ्या प्रियेचे अवयव तुटले असावेत.” त्याला वाटले, “ती सुंदर दात, ओठ, नाक, कानातील सुंदर कुंडले असलेला चेहरा, पूर्ण चंद्रासारखा, गमावला गेला असेल.” त्याला आठवले, “ती सुवर्ण चंपकासारखी गळ्याची माळ, नाजूक गळा, जो तिच्या अश्रूंनी ओलावला होता, तोही खाल्ला गेला असेल.” “ती दोन हात, तरुण फांदीसारखे मऊ, कडे घातलेले, थरथरते, तेही राक्षसांनी पकडले आणि खाल्ले असावेत.” “ती तरुणी, माझ्यापासून दूर, खरोखर राक्षसांनी खाल्ली असावी; काफिल्यासारखी सोडली गेली, जरी अनेक नातेवाईकांनी वेढली असली तरी.” रामा पुन्हा पुन्हा म्हणत होता, “हे लक्ष्मण, बलवान, तुला माझी प्रिया कुठे दिसते का? ओ प्रिय, तू कुठे गेलीस, सौमित्र? ओ सीते!” अशा प्रकारे तो हाक देत होता. दुःखाने भरलेला रामा वनातून वनात धावत होता; कधी वेगाने, कधी थकून पडत होता. कधी पूर्णपणे सीतेच्या शोधात मग्न, वेड्यासारखा, तो वन, नदी, पर्वत, पर्वतांच्या नद्या आणि वनांतून भटकत होता. मोठ्या आणि विस्तीर्ण वनात सर्वत्र मैथिलीचा शोध घेत, त्याची आशा डगमगत होती; तरीही त्याने पुन्हा पूर्ण प्रयत्न केला. आता वाल्मीकी रामायणाच्या अरण्यकांडातील एकसष्टावा सर्ग ऐका. दशरथपुत्र रामा, आश्रम रिकामा पाहून, पर्णकुटी रिकामी आणि आसन विखुरलेली दिसली. वैदेही तिथे दिसली नाही; सर्वत्र पाहून, रामा आपल्या सुंदर हातांना धरून हाक दिली, “लक्ष्मण, वैदेही कुठे आहे? ती इथून कुठे गेली? माझी प्रिया कुणी घेतली, सौमित्र, किंवा कुणी खाल्ली?” “सीते, तू झाडामागे लपून मला त्रास देत असशील, तर आज पुरे; मी दुःखाने भरलोय, माझ्याकडे ये.” “ते तरुण हरण, ज्यांच्याशी तू खेळलीस, विश्वासाने आणि मृदू डोळ्यांनी, हे मृदू स्त्री, तेही आता तुझ्याविना दुःखी आहेत आणि इथे बसले आहेत, तुझा विचार करत.” “सीतेविना मी जगू शकत नाही, लक्ष्मण; तिच्या अपहरणाच्या मोठ्या दुःखाने मी भरलोय.” “पुढच्या जन्मात माझा पिता, महान राजा, मला नक्कीच पाहील; मी वचन दिलं, लक्ष्मण, तू माझ्या आदेशाने इथे आहेस.” “जर वेळ पूर्ण झाला नाही, आणि कोणी इथे आला, किंवा स्वार्थी, दुष्ट आचार, किंवा खोटं बोलला—माझा पिता, त्या जगात, नक्कीच म्हणेल, ‘लाज वाटते,’ मला दुःखी, निराश, आशा तुटलेल्या पाहून.” “माझ्या दुःखात मला सोडून, तू कुठे जात आहेस, हे सुकुमार कंबर असलेली, स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ? मला सोडू नकोस, हे सुंदर नितंब असलेली; जसे कीर्ति वाईट व्यक्तीला सोडते.” “तुझ्याविना मी माझं जीवन सोडीन”—असा रामा सीतेच्या दर्शनासाठी तळमळत होता. गहन दुःखाने त्रस्त, राघवाला जनकनंदिनी सीता दिसली नाही; ती त्याच्या नजरेस येत नव्हती आणि दुःखात मग्न होती. रामा, जणू खोल चिखलात अडकलेल्या हत्तीप्रमाणे दुःखी, लक्ष्मणाने त्याच्या कल्याणासाठी गंभीरपणे सांगितले, “निराश होऊ नकोस, हे महात्मा; माझ्यासोबत प्रयत्न कर. हा सुंदर पर्वत अनेक गुहांनी सजलेला आहे. मैथिली, जी वनात भटकण्याचा आनंद घेते आणि वनांमध्ये रमते, ती कदाचित वनात किंवा फुललेल्या कमळाच्या तळ्यात गेली असेल. किंवा ती मासे आणि सुंदर पक्ष्यांनी भरलेल्या नदीवर गेली असेल, किंवा आम्हाला घाबरवण्यासाठी, कदाचित ती कुठेतरी वनात लपली असेल.