रामाने सीतेचा शोध घेतला, मनात असंख्य विचारांची गर्दी करत होता—ती कुठे तरी नेली गेली असेल, किंवा मारली गेली असेल, हरवली असेल, कदाचित भयभीत होऊन जंगलात लपली असेल, किंवा राक्षसांनी तिला खाल्ली असेल, असा त्याचा अंदाज. कदाचित ती फुलं किंवा फळं गोळा करण्यासाठी गेली असेल, किंवा कमळाच्या तलावात, किंवा नदीवर पाणी आणायला गेली असेल, असेही त्याला वाटले. रामाने संपूर्ण वनात अथक शोध घेतला, पण त्याला त्याची प्रिय सीता सापडली नाही. दुःखाने त्याचे डोळे लाल झाले, आणि तो एक वेड्यासारखा भटकू लागला. तो झाडाजवळून झाडाजवळ, पर्वत आणि नद्यांमध्ये, दुःख आणि शोकाच्या समुद्रात बुडून, सीतेच्या शोधात फिरत राहिला. "ओ कदंबाच्या झाडा," राम म्हणाला, "तुला माझी प्रिय सीता दिसली का, जिला कदंब झाडं आवडतात? तुला माहित असेल तर, तिच्या सुंदर चेहऱ्याबद्दल सांग." "ओ बिल्वाच्या झाडा," तो विचारतो, "तुला ती दिसली का, जी कोवळ्या पानांसारखी आहे आणि पिवळ्या वस्त्रात आहे, जिने बिल्व फळांसारखे स्तन आहेत?" "ओ अर्जुनाच्या झाडा," राम विचारतो, "तुला माझी प्रिय दिसली का, जी अर्जुन झाडं आवडतात? जनकाची ती कन्या अजून जिवंत आहे का?" रामाला खात्री वाटते, "झाडांना मैथिलीची माहिती असेल, जिने वृक्षांच्या खोडांसारख्या जांघा आहेत; हे झाड, वेल्या, पानं आणि फुलांनी भरलेलं, उजळून दिसतं." "मधमाशा जसे तुझं गुणगान करतात, ओ तिलकाच्या झाडा, तसंच तुला तिलक झाडं आवडणाऱ्या सीतेची माहिती असेल." "ओ अशोकाच्या झाडा, दुःख दूर करणारा, माझं मन दुःखाने ग्रस्त आहे; लवकर माझ्या प्रियेला दाखव, आणि तुझं नाव सार्थ कर." राम तळाच्या झाडाला विचारतो, "तुला ती दिसली का, जिने तळ फळांसारखे स्तन आहेत? तुझ्या मनात दया असेल तर सांग." "ओ जांभूळाच्या झाडा, जिचा तेज जांभूनाद सोन्यासारखा आहे, तुला माझी प्रिय दिसली असेल तर सांग, अजिबात संकोच करू नकोस." "ओ कर्णिकाराच्या झाडा, तू सुंदर फुलांनी फुलला आहेस, तुला कर्णिकार झाडं आवडणारी माझी धर्मनिष्ठ प्रिय दिसली असेल तर सांग." राम मग आंबा, निपा, मोठ्या साल, फणस, कुरवा, धावा, आणि डाळिंबाच्या झाडांमध्ये शोधतो. मग बकुळ, पुणाग, चंदन, आणि केतकीच्या झाडांमध्येही विचारतो, जणू काही वेड्यासारखा भटकतो. "ओ हरणा," राम विचारतो, "तुला मैथिली माहित आहे का, जिने हरणाच्या डोळ्यांसारखे नेत्र आहेत? ती सुंदर, हरणासारखी नजर असलेली, कदाचित हरणांसोबत असेल." "ओ हत्ती, तुला ती दिसली का, जिने हत्तीच्या खोडांसारख्या जांघा आहेत? मला वाटतं तुला ती माहित आहे; सांग, ओ उत्तम हत्ती." "ओ वाघा, तुला माझी प्रिय दिसली का, जिने चंद्रासारखा चेहरा आहे? मैथिलीबद्दल सांग, अजिबात घाबरू नकोस." राम सीतेला संबोधित करून म्हणतो, "का पळतेस, प्रिय? तुला नक्कीच पाहिलं गेलं आहे, ओ कमळ नेत्र असलेल्या! झाडांच्या मागे लपून, उत्तर का देत नाहीस?" "थांब, थांब, ओ सुंदर! तुझ्या मनात माझ्यासाठी दया नाही. तू फार हसणारी नाहीस; मग मला दुर्लक्ष का करतेस?" "तुझं पिवळं वस्त्र तुला उघड करतं, ओ उजळवर्णी! तू पळत असली तरी मी तुला पाहिलं आहे; थांब, जर काही प्रेम असेल." रामाला वाटतं, "ती सुंदर हसणारी सीता काही हानी झालेली नाही; ती संकटात आली असती तरी मला कधीच दुर्लक्ष केली नसती." पण मग त्याला भीती वाटते, "ती तरुणी मांसभक्षक राक्षसांनी खाल्ली असावी, माझी प्रिय, माझ्यापासून दूर, तिचे अवयव फाडले गेले असावेत." "ती सुंदर दात, ओठ, नाक, कानातील सुंदर कुंडले, पूर्ण चंद्रासारखा चेहरा—तो गिळला गेला असेल आणि तेज हरवले असेल." "ती सुवर्ण चंपक फुलांसारखी गळा, हाराने सजलेली, नाजूक, माझी प्रिय जी रडली—ती सुंदर, गिळली गेली असावी." "ती दोन हात, कोवळ्या फांद्यांसारखे, टोकाला थरथरणारे, कडेने सजलेले—ते हात पकडले गेले आणि गिळले गेले असावेत." "ती तरुणी, माझ्यापासून वंचित, खरंच राक्षसांनी खाल्ली असावी, जणू एखाद्या काफिल्याप्रमाणे सोडून दिली, नातेवाईकांमध्ये असूनही गिळली गेली." राम पुन्हा पुन्हा हाक मारतो, "ओ लक्ष्मण, बलवान, तुला माझी प्रिय कुठेही दिसते का? ओ प्रिय, कुठे गेलीस, सौम्य सीता? ओ सीता!" अशा प्रकारे तो पुन्हा पुन्हा रडतो. अशा शोकात, राम वनातून वनात धावतो, कधी वेगाने फिरतो, कधी थकून पडतो. कधी पूर्णपणे सीतेच्या शोधात मग्न होतो, जणू वेड्यासारखा, जंगल, नद्या, पर्वत, पर्वताच्या प्रवाह, आणि वनात भरकटतो. मग, विशाल आणि घनदाट जंगल पार करून, राम सगळीकडे मैथिलीचा शोध घेतो, त्याच्या मनात आशा डळमळते, पण तो पुन्हा सर्वोच्च प्रयत्न करतो. आता, वाल्मीकि रामायणातील अरण्यकांडातील एकसष्टावा सर्ग ऐका. राम, दशरथाचा पुत्र, आश्रम रिकामा पाहतो—पर्णकुटीमध्ये कोणी नाही, आसनं विखुरलेली आहेत. वैदेही तिथे दिसत नाही, सर्वत्र पाहूनही, राम तिच्या सुंदर हातांना धरून हाक मारतो. "लक्ष्मण, वैदेही कुठे गेली? इथून ती कुठे गेली? माझी प्रिय कोण नेली, सौमित्र, किंवा कोण खाल्ली?" "सीता, जर तू झाडाच्या मागे लपून मला चिडवत असशील, आज पुरे—माझ्या दुःखात मला भेट." "ते तरुण हरण, ज्यांच्याशी तू खेळली, विश्वासू आणि सौम्य नेत्र असलेले, ओ सौम्य, आता तुझ्या वियोगाने दुःखी आहेत, सीता, आणि इथे बसले आहेत, तुझा विचार करत." "सीतेशिवाय मी जगू शकत नाही, लक्ष्मण; सीतेच्या अपहरणाच्या मोठ्या शोकाने मी ग्रस्त आहे." "पुढच्या जगात माझे वडील, महान राजा, मला पाहतील; मी व्रत घेतले, लक्ष्मण, तू माझ्या आदेशानुसार काम केलेस का?" "जे वेळ पूर्ण न करता इथे येतात, किंवा स्वार्थी इच्छेने, नीच वागणूक किंवा खोटं बोलतात—" अशा प्रकारे रामाने दुःखाने, आशेने, आणि वेदनेने सीतेचा शोध घेतला, तिच्या अनुपस्थितीने व्याकुळ झाला.