वनातील वृक्ष जणू रडत होते, त्यांचे फुलं कोमेजून पडली होती, हरणं आणि पक्षीही निरुत्साही झाले होते; वनाचा तो भाग एकाकी, निर्जन, आणि जंगलातील आत्म्यांनी सोडून दिलेला वाटत होता. रामाने आश्रमाकडे पाहिले, तिथे सर्वत्र विखुरलेली कातडी, पवित्र कुश, आणि उलटलेली आसनं दिसली; हे दृश्य पाहून तो पुन्हा पुन्हा दुःखाने विलाप करू लागला. "सीता हिला कुणीतरी उचलून नेलं आहे, की मारली आहे, की हरवली आहे, की कदाचित खाऊन टाकली आहे; किंवा ती घाबरून कुठेतरी लपली असेल, किंवा वनात कुठेतरी आसरा घेतला असेल," असे विचार त्याच्या मनात येत होते. "कदाचित ती फुलं किंवा फळं गोळा करायला गेली असेल, किंवा कमळाच्या तलावाकडे गेली असेल, किंवा नदीकडे पाणी आणायला गेली असेल." रामाने सर्व वनात तिचा शोध घेतला, पण त्याला त्याची प्रियसी सापडली नाही; दुःखाने त्याचे डोळे लाल झाले, आणि तो जणू वेड्यासारखा भटकू लागला. तो झाडाजवळून झाडाकडे, पर्वत आणि नद्यांमध्ये, अशा प्रकारे भटकत होता, विलाप करत, दुःखाच्या अथांग समुद्रात बुडून गेलेला. "हे कदंबाचे झाड, तू माझ्या प्रियसीला पाहिलं आहेस का? ती कदंबाचे झाड फार आवडते. तुला माहित असेल तर मला सांग, तिचा चेहरा फार सुंदर आहे." "हे बिल्वाचे झाड, जर तू तिला पाहिलं असेल, जी कोवळ्या पानांसारखी दिसते आणि पिवळ्या रेशमी वस्त्रात आहे, तिच्या उरोज बिल्वाच्या फळांसारखे आहेत—माझ्या सीतेविषयी सांग." "हे अर्जुनाचे झाड, माझ्या प्रियसीविषयी सांग, जी अर्जुनाचे झाड आवडते; जनकाची सुकुमार कन्या जिवंत आहे का?" "हे झाड, तुझ्या वेल्या, पानं आणि फुलांनी तू उजळून गेलं आहेस; हे झाड नक्कीच मैथिलीला ओळखत असेल, तिच्या जांघा झाडाच्या खोडांसारख्या आहेत." "हे तिलकाचे झाड, जसा तू मधमाशांनी स्तुत्य आहेस, तसा तू तिलकाचे झाड आवडणाऱ्या सीतेला ओळखत असशील." "हे अशोकाचे झाड, दुःख दूर करणारे, माझं मन दुःखाने भरलं आहे; लवकरच तुझं नाव सार्थ कर, आणि मला माझ्या प्रियसीचं दर्शन घडव." "हे ताळाचे झाड, तिच्या उरोज ताळाच्या पिकलेल्या फळांसारखे आहेत; जर तू तिला पाहिलं असेल, तर मला सांग, जर तुला माझ्यावर दया असेल." "हे जांभूळाचे झाड, तिच्या तेज जांभूनाद सोन्यासारखी आहे; जर तू माझ्या प्रियसीला ओळखत असशील, तर संकोच न करता मला सांग." "हे कर्णिकाराचे झाड, तू सुंदर फुलांनी फुललाय; जर तू कर्णिकाराचे झाड आवडणाऱ्या, सद्गुणी सीतेला पाहिलं असेल, तर मला सांग." राम, आपल्या महानतेसाठी प्रसिद्ध, आम, निप, मोठं साल, फणस, कुरव, धवा आणि डाळिंबाच्या झाडांकडे गेला, आणि त्यांमध्ये शोध घेतला. रामाने बकुळ, पुन्नाग, चंदन, आणि केतकाच्या झाडांकडेही विचारलं, आणि तो जणू वेड्यासारखा दिसत होता. "हे हरणा, तू मैथिलीला पाहिलं आहेस का? तिच्या डोळ्यांना हरणाच्या डोळ्यांसारखी मोहकता आहे; ती कदाचित हरणांमध्ये असेल." "हे हत्ती, जर तू तिच्या जांघा हत्तीच्या खोडांसारख्या आहेत, आणि तुला ती माहित असेल, तर मला सांग, हे श्रेष्ठ हत्ती." "हे वाघा, जर तू माझ्या प्रियसीला पाहिलं असेल, तिचा चेहरा चंद्रासारखा आहे; मैथिलीविषयी मला सांग, तुला घाबरण्याची गरज नाही." "तू का पळतेस, प्रियसी? नक्कीच तू मला दिसली आहेस; झाडांच्या मागे लपून, तू मला उत्तर का देत नाहीस?" "थांब, थांब, हे सुंदर सीते; तुला माझ्यावर दया नाही. तू फार हसत नाहीस; मग तू मला दुर्लक्ष का करतेस?" "तुझ्या पिवळ्या वस्त्राने तू उघड झाली आहेस, हे गौरवर्णीय; तू पळत असली तरी मी तुला पाहिलं आहे. थांब, जर तुला माझ्यावर प्रेम असेल." "नक्कीच, ती सुंदर हास्य असलेली सीता सुरक्षित आहे; ती संकटात आली असली तरी मला दुर्लक्ष करणार नाही." "स्पष्ट आहे, ती तरुणी मांसभक्षक राक्षसांनी खाऊन टाकली आहे; माझ्या प्रियसीला माझ्यापासून वेगळं करून, तिचे अंग फाडून टाकले आहे." "नक्कीच, तिचा सुंदर दात, ओठ, नाक, कानातील कुंडलं, पूर्ण चंद्रासारखा चेहरा, खाऊन टाकला गेला आणि त्याचा तेज हरपला." "ती सुवर्ण चंपक फुलांसारखी सुंदर गळा, हाराने सजलेली, नाजूक, अश्रू ढाळणारी माझी प्रियसी—ती सुंदर सीता खाऊन टाकली आहे." "नक्कीच, तिचे दोन हात, कोवळ्या कोंबांसारखे मऊ, टोकाला थरथरणारे, कंगनांनी सजलेले—ते राक्षसांनी पकडले आणि खाऊन टाकले." "ती तरुणी, माझ्यापासून दूर, खरंच राक्षसांनी खाल्ली आहे; जणू मागे टाकलेली व्यापारी तुकडी, कुटुंबाने वेढलेली असूनही खाऊन टाकली गेली." "हे लक्ष्मण, बलवान, तू माझ्या प्रियसीला कुठेही पाहतोस का? हे प्रिय, तू कुठे गेलीस, सौम्य सीते? हे सीते!"—असा राम पुन्हा पुन्हा विलाप करू लागला. अशा प्रकारे विलाप करत, राम एका जंगलातून दुसऱ्या जंगलात धावत होता, कधी वेगाने, कधी थकून थांबत. कधी पूर्णपणे आपल्या प्रियसीला शोधण्यात तल्लीन, तो वेड्यासारखा दिसत होता—वन, नद्या, पर्वत, पर्वतीय प्रवाह, आणि झाडांमध्ये वेगाने आणि निरुद्देश भटकत होता. मग, मोठं आणि विस्तीर्ण जंगल पार करून, रामाने मैथिलीला शोधण्यासाठी सर्वत्र प्रयत्न केला, आशा डगमगती होती, पण तो पुन्हा आपल्या प्रियसीच्या शोधात सर्वतोपरी प्रयत्न करू लागला. आता ऐका, वाल्मीकी रामायणातील अरण्यकांडातील एकसष्ठी सर्ग. राम, दशरथपुत्र, आश्रम निर्जन आणि पर्णकुटी रिकामी, आसनं विखुरलेली दिसली. तिथे वैदेही दिसली नाही, सर्वत्र शोधूनही, रामाने आपल्या सुंदर हातांना धरून, मोठ्याने हाक दिली. "लक्ष्मण, वैदेही कुठे आहे? ती इथून कुठे गेली? माझ्या प्रियसीला कुणी नेलं, सौमित्र, किंवा कुणी खाऊन टाकलं?" "सीता, तू जर माझी थट्टा करायची ठरवली असेल, झाडामागे लपून, आज पुरे तुझ्या खेळाला—माझ्या दुःखात असलेल्या मला ये." "ते तरुण हरण, ज्यांच्याशी तू खेळलीस, विश्वासू आणि सौम्य डोळ्याचे, हे सौम्य सीते, आता तुझ्याविना उदास बसले आहेत, तुझी आठवण काढत आहेत." "लक्ष्मण, सीतेविना मी जगू शकत नाही; सीतेच्या अपहरणाच्या मोठ्या दुःखाने मी पूर्णपणे बुडून गेलो आहे.