तो सुंदर मृग पुन्हा-पुन्हा दूर जाऊन, वेगाने परत येत होता; क्षणभर निघून गेल्यावर तो पुन्हा त्या स्थानावर येई. कधी जमिनीवर आनंदाने खेळत, तर कधी पुन्हा बसत असे; आश्रमाच्या दाराजवळ येऊन तो मृगांच्या कळपात मिसळत होता. त्या मृगांच्या कळपांनी त्याचा पाठलाग केला, आणि तो पुन्हा-पुन्हा वळून सिता देवीच्या दृष्टिकोनाची आस धरून परत येई; कारण तो मृग प्रत्यक्षात राक्षस होता, ज्याने मृगाचे रूप घेतले होते. तो मृग त्या वनात चमकदार आकृत्या काढत फिरत होता; त्याच्या हालचालींवर वनातील सर्व मृग विस्मयाने नजर ठेवत होते. ते मृग त्याच्या जवळ येऊन त्याला हुंगतात, आणि नंतर दहा दिशांना पळून जातात; पण तो राक्षस, शिकारीचा आनंद घेत, त्या वन्य मृगांमध्ये मिसळून राहतो. परंतु आपली खरी ओळख लपवण्यासाठी, तो त्यांना स्पर्श करतो, पण खात नाही. याच वेळी, वैदेही सिता, सुंदर डोळ्यांची, फुलं गोळा करत, कर्णिकार, अशोक आणि आंब्याच्या झाडांमध्ये फिरत होती. ती फुलं गोळा करत, तेजस्वी चेहऱ्याने, वनवासासाठी अनुपयुक्त असली तरी, तिच्या नजरेत तो रत्नासारखा मृग पडला. सिता देवीने त्या मृगाला पाहिले, ज्याचे अंग मोती आणि रत्नांनी सजले होते, चमकदार दात आणि ओठ, आणि रुपेरी, धातूसारखे केस होते. तिने विस्मयाने डोळे मोठे केले, आणि प्रेमाने त्या मृगाकडे पाहिले; तो मायावी मृगही रामाच्या प्रेयसीकडे नजर टाकत होता. तो त्या वनात चकाकत फिरत होता; कधीही न पाहिलेल्या, अनेक रत्नांनी सजलेल्या मृगाला पाहून जनकनंदिनी सिता अत्यंत आश्चर्यचकित झाली. आता, वाल्मिकी रामायणाच्या अरण्यकांडातील तिर्येचाळीसावा सर्ग ऐका. फुलं गोळा करत असताना, सुंदर कंबरेची सिता त्या मृगाकडे पाहत होती—त्याचे बाजू सोन्या आणि रुपेरी रंगात झळकत होते. तो आनंदित, निर्दोष रूपाचा, उजळलेल्या सोन्यासारखा तेजस्वी दिसत होता; सिता देवीने आपल्या पतीला आणि शस्त्रधारी लक्ष्मणाला पुकारले. पुन्हा-पुन्हा हाक देत, ती त्या मृगाकडे एकटक पाहत होती: "या, या लवकर, हे श्रेष्ठ, आपल्या धाकट्या भावासह!" वैदेहीच्या हाकेला उत्तर देत, पुरुषांमध्ये वाघासारखे राम आणि लक्ष्मण त्या स्थानावर पाहू लागले, आणि त्यांनी तो मृग पाहिला. लक्ष्मणाने, संशयाने, रामाला सांगितले: "मला वाटते, हा मृग दुसरा कोणी नाही, तर मारीच राक्षस आहे." "वनात फिरत, शिकारीचा आनंद घेत, राजे या रूप बदलणाऱ्या राक्षसामुळे मारले गेले आहेत, हे राम." "हा मायावी मृगाचा देखावा आहे; त्याने हे मृगाचे रूप घेतले आहे, हे पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ, आणि हा मृग गंधर्वांच्या नगरीसारखा चमकत आहे." "राघवा, अशा रत्नांनी सजलेल्या मृगाचा अस्तित्व नाही; हे पृथ्वीचे स्वामी, नक्कीच ही माया आहे, यात शंका नाही." काकुत्स्थ बोलत असताना, शुद्ध हास्याची सिता, मनाने आनंदित व फसलेली, उत्तर देत म्हणाली: "हे श्रेष्ठ राजकुमार, हा मोहक मृग माझ्या मनाला भुरळ घालतो; हे बलवान, तो आमच्या खेळासाठी आणा." "आमच्या आश्रमाजवळ अनेक शुभदर्शी मृग एकत्र फिरतात—चामर, स्रमर आणि इतरही." "असे भालू, मृगांच्या कळप, माकडे, आणि किन्नरही, हे बलवान, येथे फिरतात, सुंदर रूप आणि महान शक्तीचे." "पण अशा मृगाचा मी कधीच पाहिला नाही—तेज, सहनशीलता, किंवा चमक यामध्ये, हा मृग सर्वश्रेष्ठ आहे." "त्याचे बहुरंगी, अद्भुत शरीर, माझ्या समोर रत्नासारखे, शांत वनात प्रकाश पसरवत, चंद्रासारखे चमकत आहे." "अह, त्याचे रूप! अह, त्याचे सौंदर्य! त्याचा आवाज आणि तेज मोहक आहे; हा अद्भुत, रंगीबेरंगी मृग माझे मन चोरतो." "जर तुम्ही हा मृग जिवंत पकडला, तर तो आश्चर्यकारक आणि विस्मयकारक ठरेल." "जेव्हा आपला वनवास संपेल आणि आपण राज्यात परत जाऊ, तेव्हा हा मृग राजवाड्यात अलंकार म्हणून राहील." "भरतासाठी, हे श्रेष्ठ राजकुमार, माझ्या सासूबाईंना आणि मला, हे स्वामी, हा दिव्य मृग विस्मयकारक ठरेल." "जर तुम्ही हा श्रेष्ठ मृग जिवंत पकडला, हे पुरुषांमध्ये वाघासारखे, त्याची सुंदर त्वचा तुमची होईल." "जर हे प्राणी मारले गेले, तर मी त्याच्या सोन्याच्या त्वचेचे पूजन करू इच्छिते, ती कुशाच्या आसनावर ठेवून." "ही इच्छा तीव्र आणि स्त्रियांना शोभणारी नाही, असे मला वाटते; पण या प्राण्याच्या रूपाने मला विस्मयाने भरले आहे." "त्याचे सोन्याचे केस, सुंदर रत्नजडित शिंगे, तरुण सूर्यासारखा रंग, आणि तारकांच्या मार्गासारखे तेज—" सिता देवीचे शब्द ऐकून आणि त्या अद्भुत मृगाला पाहून, राघवाच्याही मनात आश्चर्य भरले. त्या मृगाच्या रूपाने आणि सिता देवीच्या आग्रहाने, राघव आनंदित होऊन लक्ष्मणाला बोलला: "लक्ष्मणा, वैदेहीच्या उत्कट इच्छेकडे पाहा; त्याच्या अत्युत्तम सौंदर्यासाठी, हा मृग आज राहणार नाही." "वनात, नंदनवनाच्या कुंजात, किंवा चित्ररथाच्या आश्रमात—सौमित्रा, पृथ्वीवर कुठे असा मृग आहे?" "त्याच्या अंगावर उलट आणि सरळ, सुंदर केसांची रांग, विविध सोन्याच्या ठिपक्यांनी सजलेली, चमकत आहे." "पहा, तो जसा जांभई देतो, त्याची जीभ—भडकते ज्वाळेसारखी उजळ—त्याच्या तोंडातून बाहेर येते, शंभर किरणांच्या मेघासारखी." अशा रीतीने, त्या मायावी मृगाचा मोह, सिता देवीची उत्कट इच्छा, आणि राम-लक्ष्मणाचा संशय या वनात गुंफले गेले.