रात्र संपली आणि सकाळचे शुभ्र किरण पसरू लागले, तेव्हा महान ऋषी विश्वामित्र यांनी पर्णशय्यावर विसावलेल्या ककुत्स्थ रामाला हाक दिली. “हे कौसल्येच्या राम, उत्तम वंशाचे तू पुत्र, प्रभात जवळ आली आहे; उठ, नरसिंहा, कारण आपल्याला दिव्य कर्तव्ये पार पाडायची आहेत,” असे त्यांनी स्नेहपूर्वक सांगितले. विश्वामित्रांच्या या प्रेमळ वचनांनी प्रेरित होऊन, राम आणि लक्ष्मण—हे दोन्ही शूर राजकुमार—स्नान करून, अर्घ्य अर्पण करून, श्रेष्ठ प्रार्थना म्हणू लागले. सकाळच्या नित्यकर्मांचे पालन करून, हे बलशाली वीर आनंदाने विश्वामित्र ऋषींना वंदन करून, मार्गस्थ होण्यासाठी सज्ज झाले. प्रस्थान करत असताना, त्यांना एक दिव्य नदी दिसली—तीन प्रवाहांनी युक्त, सरयूच्या संगमावर वसलेली. तिथेच त्यांना एक पवित्र आश्रम दिसला, जिथे शुद्धात्मा ऋषी हजारो वर्षे कठोर तपश्चर्या करत होते. हे दृश्य पाहून, रघुकुलातील हे दोन पुत्र अत्यंत आनंदित झाले आणि त्यांनी विश्वामित्र ऋषींना विचारले, “हे पवित्र आश्रम कोणाचा आहे? येथे कोण वास करतो? आमची जिज्ञासा मोठी आहे, कृपया सांगा.” त्यांच्या उत्सुकतेने विश्वामित्र ऋषी स्मित केले आणि म्हणाले, “राम, ऐक, हा प्राचीन आश्रम कोणाचा आहे. कामदेव—जो ज्ञानीजनांनी ‘काम’ या नावाने ओळखला जातो—याने कधीतरी येथे तपश्चर्यात मग्न असलेल्या शिवशंकरांना पाहिले. पण जेव्हा देवाधिदेव, अलीकडे विवाहबद्ध झालेले शिव, मरुतगणांसह जात होते, तेव्हा त्या दुष्टवृत्ती कामदेवाने त्यांना विचलित करण्याचा प्रयत्न केला. त्यावर, महात्मा शिवांनी त्याला कठोर शब्दांनी झिडकारले. त्या वेळी, रघुनंदना, रुद्रांनी केवळ कटाक्षाने कामदेवाचा देह भस्म केला; त्याची सर्व अंगे तुटून पडली. त्या ठिकाणी, शिवांच्या क्रोधाने कामदेवाचा देह नष्ट झाला आणि तो देहहीन—‘अनंग’—झाला. ज्या स्थळी त्याचा देह पडला, ती भूमी ‘अंगविषय’ म्हणून प्रसिद्ध झाली. हा त्याच कामदेवाचा पवित्र आश्रम आहे, आणि हे त्याचे प्राचीन शिष्य आहेत—हे धर्मनिष्ठ, निष्पाप ऋषी. आज आपण येथेच, या दोन पवित्र नद्यांच्या मध्ये, रात्र व्यतीत करू. उद्या आपण पुढे जाऊ. चला, निर्मळ मनाने आपण या पावन आश्रमात जाऊया. येथे आपली वस्ती अत्यंत सुखकारक राहील, आणि आपण शांतपणे रात्र घालवू.” सर्वांनी स्नान, जप आणि होम केले. तेव्हा त्या तपस्वी ऋषींनी, जे दीर्घकाल तपश्चर्येत मग्न होते, राम-लक्ष्मण व विश्वामित्र यांच्याकडे प्रेमाने पाहिले. त्यांनी प्रसन्नतेने पुढे येऊन पाद्य, अर्घ्य आणि आदरपूर्वक पाहुणचार केला. त्यानंतर, त्यांनी राम आणि लक्ष्मण यांचे स्वागत करून, त्यांना सुखद कथा सांगितल्या. नंतर, सर्वांनी—स्थानिक तपस्वी आणि व्रतस्थ ऋषींनी—प्रामाणिकपणे संध्यावंदन केले. कामदेवाच्या या आश्रमात त्यांनी अत्यंत आनंदाने रात्र घालवली. त्यावेळी, धर्मनिष्ठ विश्वामित्र ऋषी राजपुत्रांना रम्य कथा सांगत होते. पुढील दिवशी, सकाळी उजाडताच, दोन्ही शत्रुनाशक राजपुत्रांनी आपली सकाळची कर्तव्ये पूर्ण केली आणि विश्वामित्र ऋषींच्या सोबत नदीच्या काठी आले. तेव्हा तेथे उपस्थित सर्व महान ऋषींनी एक सुंदर नौका तयार केली आणि विश्वामित्रांना म्हणाले, “कृपया, राजपुत्रांसह या नौकेत या; आपला प्रवास सुखरूप होवो, वेळ वाया जाऊ देऊ नका.” विश्वामित्रांनी त्यांचा आदर मानून, त्या समुद्राकडे वाहणाऱ्या नदीवरून, दोन्ही राजपुत्रांसह नौकेतून प्रवास केला. प्रवासाच्या मध्यभागी, पाण्याचा गडगडाट ऐकू आला. त्या आवाजाचा उगम जाणून घेण्याची इच्छा विश्वामित्रांना झाली. राम आणि लक्ष्मणही त्यांच्या सोबत होते. रामाने ऋषींना विचारले, “ही पाण्याची गडद, गूढ गर्जना कशामुळे आहे?” त्यावर, धर्मनिष्ठ विश्वामित्र सांगू लागले, “राम, कैलास पर्वतावर ब्रह्मदेवांनी मनाने एक दिव्य सरोवर—मानस—निर्माण केले. त्याच्यापासून ही सरयू नदी प्रवाहित झाली आणि अयोध्येकडे येते. हीच तिची अद्वितीय गर्जना आहे, जी पुढे जन्ह्वी (गंगा) नदीपर्यंत पोहोचते. हे पाणी अस्वस्थ झाल्याने हा आवाज निर्माण होतो. राम, या पवित्र सरयूला नमस्कार कर.” राम आणि लक्ष्मण, अत्यंत धर्मनिष्ठ, त्यांनी नम्रतेने सरयूला वंदन केले. तेव्हा, दक्षिण काठावर पोहोचल्यावर, दोघेही वेगाने पुढे गेले. तेव्हा, त्यांनी एक भयावह वन पाहिले—जिथे असंख्य किटकांचा आवाज घुमत होता. इक्ष्वाकुवंशीय रामाने ऋषीला विचारले, “हे वन किती भीषण दिसते! येथे भयंकर पशु, कर्कश आवाज करणारे पक्षी, सिंह, वाघ, रानडुकर, हत्ती आहेत. धवा, अश्वकर्ण, ककुभ, बेल, तिंडुक, पाटल, बोर अशी विविध झाडे आहेत. हे वन इतके भयप्रद का झाले?” त्यावर, विश्वामित्र ऋषी, अपार तेजाने युक्त, म्हणाले, “ककुत्स्था, या भीषण वनाचा इतिहास ऐक. पूर्वी येथे दोन समृद्ध प्रदेश होते, हे श्रेष्ठ पुरुषा.” इतक्यात पुढील कथा सुरू होईल.