अरुणाचा पुत्र, आणि संपाती माझा मोठा भाऊ आहे; श्येनीचा मी पुत्र – मला जटायू म्हणून ओळख, हे शत्रूंना जिंकणाऱ्या! जर तुला इच्छा असेल, तर मी येथे तुझा सहचर होईन; कारण हा वन प्रदेश अत्यंत कठीण आहे, येथे राक्षस व वन्य पशू वावरतात. प्रिय राम, जेव्हा तू लक्ष्मणासह दूर जाशील, तेव्हा मी सीतेचे रक्षण करीन. रामाने मोठ्या आदराने जटायूचे स्वागत केले, आनंदाने त्याला मिठी मारली, आणि वडिलांपासून जटायूशी असलेल्या मैत्रीबद्दल ऐकून वारंवार त्याला वंदन केले. मग मिथिलेश्वरी सीतेला त्या बलाढ्य पक्ष्याच्या स्वाधीन करून, राम लक्ष्मणासह पंचवटीकडे गेला, शत्रूंचा नाश करण्यासाठी उत्सुक, जणू काही अग्नीत पतंग जळून जातात तशी. यानंतर, सत्राव्या सर्गाची कथा पुढे येते. रामाने स्नानसंस्कार पूर्ण करून, सीता व सौमित्र (लक्ष्मण) यांच्यासह गोदावरीच्या तीरावरून आपल्या आश्रमाकडे प्रस्थान केले. राम व लक्ष्मण दोघांनी मिळून आश्रमाजवळ जाऊन सकाळचे कृत्ये पार पाडली आणि पर्णकुटीत प्रवेश केला. तेथे राम मोठ्या ऋषींच्या सत्कारास पात्र ठरला आणि सीतेसह पर्णकुटीत सुखाने राहू लागला. महाबली राम त्या पर्णकुटीत बसला होता, त्याचा तेज जणू कलंकयुक्त चंद्राप्रमाणे झळकत होता; तो आणि लक्ष्मण विविध गोष्टींमध्ये मग्न होते. अशा वेळी, एक राक्षसी योगायोगाने तेथे आली. तिचे नाव शूर्पणखा होते, ती राक्षस दशग्रीवाची बहीण. तिने रामाकडे पाहिले; तो जणू स्वर्गातील देवासारखा दिसत होता. तिने रामाचा तेजस्वी चेहरा, बलाढ्य भुजा, कमळदळांसारखी लांब नेत्र, गजराजासारखी चाल, आणि गोलाकार गुंफलेली जटा पाहिली. राम अत्यंत कोमल, पण सामर्थ्यवान, राजचिन्हांनी युक्त, निळ्या कमळासारखा वर्ण, आणि कामदेवासारखा तेजस्वी दिसत होता. इंद्राप्रमाणे भासणाऱ्या रामाला पाहून, ती राक्षसी, जरी कुरूप आणि विद्रूप चेहऱ्याची असली, तरी सुंदर रामाकडे कामभावनेने भारावून पाहू लागली; तिचा कमरेचा भाग रुंद, तर पोट मोठे होते. तिच्या डोळ्यांत विकृती, केस तांबूस, रामाचे केस सुंदर; ती कुरूप, तो मनोहारी; तिचा आवाज गोड, पण भीतीदायक. ती वयाने वृद्ध, पण बोलण्यात तरुण; ती क्रूर, पण भाषेत कोमल; तिचे आचरण दुष्ट, तर राम धर्मशील; ती पाहायला अप्रिय, पण राम आकर्षक. त्या राक्षसीला शरीरसंबंधाची तीव्र इच्छा होती. तिने रामाला विचारले, “तू जटा बांधलेला, तपस्व्यासारखा वेश, पत्नी सोबत, धनुष्य-बाण घेऊन येथे आला आहेस...” “हे राक्षसांनी व्यापलेल्या प्रदेशात तू कसा आलास? येण्यामागचे कारण काय? सत्य सांग.” शूर्पणखा राक्षसीने असे विचारल्यावर, शत्रूंना त्रास देणाऱ्या रामाने प्रामाणिकपणे सर्व काही सांगायला सुरुवात केली. “दशरथ नावाचा राजा होता, ज्याचे पराक्रम देवांनाही लाजवेल असे होते; मी त्याचा ज्येष्ठ पुत्र, लोकांत ‘राम’ म्हणून ओळखला जातो. हा माझा धाकटा भाऊ, लक्ष्मण नावाचा, माझ्यावर अत्यंत प्रेम करणारा; आणि ही माझी पत्नी, प्रसिद्ध वैदेही, जिला सीता म्हणतात.” “पण आता मला तुझ्याबद्दल जाणून घ्यायचे आहे—तू कोण, कुणाची, कुणासाठी आलीस? तू राक्षसीसारखी दिसतेस, पण तुझ्यात आकर्षण आहे.” “तू येथे कशासाठी आलीस, खरे कारण काय? सत्य सांग.” रामाने असे विचारल्यावर, ती राक्षसी, कामाने व्याकुळ, उत्तर देऊ लागली. “राम, ऐक! मी खरी गोष्ट सांगते: माझे नाव शूर्पणखा, मी इच्छेनुसार कोणतेही रूप धारण करू शकते. या अरण्यात मी एकटीच हिंडते, सर्वांना भयभीत करणारी आहे. माझा भाऊ रावण—कदाचित तू त्याचे नाव ऐकले असेल. तो वीर, विश्रवासाचा पुत्र, आणि कुम्भकर्ण—जो नेहमी गाढ झोपेत असतो, बलाढ्य आहे. विभीषणही आहे, तो धर्मशील आहे, राक्षसांसारखा वागत नाही; आणि माझे भाऊ खर व दूषण, युद्धात प्रसिद्ध आहेत. त्यांना मागे टाकून, राम, मी तुला प्रथमच पाहिले आणि तुझ्याकडे आकर्षित होऊन, श्रेष्ठ पुरुषाला पती म्हणून मिळावे म्हणून येथे आले आहे. माझ्यात सामर्थ्य आहे, मी स्वेच्छेने फिरते; तूच माझा पती हो, दीर्घकाळासाठी—सीतेचे तुला काय करायचे आहे? ती कुरूप व विद्रूप आहे, तुझ्या योग्य नाही; मीच तुझ्या योग्य पत्नी आहे—माझ्याकडे त्या रूपात पाहा. ही कुरूप, दुष्ट, क्रूर आणि आत ओढलेली पोट असलेली स्त्री—मी तिला, तुझ्या भावाच्या सोबतीसह, खाऊन टाकीन. मग तू माझ्याबरोबर दंडकारण्यात, पर्वतशिखरे आणि विविध वनराई पाहत फिरशील.” असे ती म्हणाली. काकुत्स्थ राम, ज्ञानी आणि प्रसन्न, तिच्या मदोन्मत्त डोळ्यांवर हसला आणि उत्तर द्यायला सुरुवात केली. यथाविधी अठराव्या सर्गाची कथा पुढे येते. मग रामाने, शूर्पणखा कामाच्या बंधनात अडकली आहे हे पाहून, सौम्य हास्याने, स्वतःहून तिला कोमल शब्दांत सांगितले, “मी आधीच विवाहित आहे, आणि ही माझी प्रिय पत्नी आहे. तुझ्यासारख्या स्त्रियांसाठी सौत असणे फार दुःखदायक असते. पण हा माझा धाकटा भाऊ आहे, लक्ष्मण नावाचा, सद्गुणी, सुंदर, तेजस्वी आणि अजून अविवाहित, पराक्रमी. तो तरुण, देखणा, प्रथमच पत्नी शोधतो आहे, आणि तुझ्या सौंदर्याला साजेसा पती ठरेल. हे विशाल नेत्र असणाऱ्या, माझ्या भावाला पती म्हणून स्वीकार, हे सुंदरी, त्याच्याजवळ तुला कोणत्याही सौतेनीचा त्रास होणार नाही, जसे मेरू पर्वती सूर्याचा तेज असते. रामाने असे सांगितल्यावर, ती राक्षसी, कामाने व्याकुळ, लगेच रामाला सोडून लक्ष्मणाकडे जाऊन बोलू लागली.