वाल्मीकिरामायणम्

अगस्त्य ऋषींनी श्रीरामाला प्रेमपूर्वक सांगितले, "तू सौमित्र म्हणजे लक्ष्मणासह इथे ये, आपल्या वडिलांच्या आज्ञेप्रमाणे वाग आणि आनंदाने या वनात तपश्चर्या कर." त्यांनी पुढे सांगितले, "हे पापरहित राम, तुझी कहाणी मला तपश्चर्येच्या सामर्थ्याने आणि दशरथावर असलेल्या स्नेहामुळे पूर्णपणे माहीत आहे. माझ्या तपामुळे तुझ्या अंतःकरणातील इच्छा मला कळली आहे—तू या वनात माझ्या सान्निध्यात राहावे अशी तुझी आकांक्षा आहे." म्हणूनच अगस्त्य ऋषी म्हणाले, "राम, तू पंचवटीकडे जा. ते स्थळ अत्यंत रमणीय आहे आणि तिथे मैथिली म्हणजेच सीतेला निश्चितच आनंद मिळेल. हे स्थळ फार दूर नाही, गोडावरी नदीच्या जवळ आहे, आणि तिथेही सीता सुखी राहील. ते क्षेत्र मुबलक फळमुळांनी समृद्ध आहे, विविध पक्ष्यांनी गजबजलेले आहे, एकांत, पवित्र आणि सुंदर आहे. तू नेहमीच धर्मनिष्ठ आणि रक्षणक्षम आहेस; इथे राहून तू या वनातील ऋषींचेही रक्षण करशील." अगस्त्य ऋषींनी पुढे मार्गदर्शन केले, "हे वीर, इथे मोठ्या मधूक वृक्षांचे घनदाट जंगल आहे; त्याच्या उत्तरेला जात राहा, मग तुला एक मोठे वटवृक्ष दिसेल. त्यानंतर डोंगराच्या फार दूर नसलेल्या पठारावर चढून तू पंचवटी या सुप्रसिद्ध, सदैव फुलांनी बहरलेल्या वनात पोहोचशील." अगस्त्य ऋषींचे हे वचन ऐकून, राम आणि सौमित्र लक्ष्मण यांनी त्या सत्यवादी महर्षींचा आदरपूर्वक निरोप घेतला. त्यांची परवानगी घेऊन, त्यांच्या पायांवर वंदन करून, राम, लक्ष्मण आणि सीता तिघेही पंचवटीच्या आश्रमाकडे निघाले. राजा दशरथाचे हे दोन पुत्र धनुष्यबाणांनी सज्ज, युद्धात निर्भय, आणि एकाग्रचित्ताने, अगस्त्य ऋषींनी दाखविलेल्या मार्गाने पंचवटीकडे पुढे गेले. आता ऐका पुढील कथानक. हे आरण्यकांडातील चौदावे सर्ग संपले. पुढे पंचवटीकडे जात असताना, रघुकुलातील आनंद रामाला एक विशाल शरीराचा, भयंकर शक्तिशाली गृध्र पक्षी भेटला. त्या पक्ष्याला पाहून, राम आणि लक्ष्मण यांनी प्रथम त्याला राक्षसपक्षी समजून विचारले, "तू कोण आहेस?" तो पक्षी अत्यंत सौम्य आणि आनंददायक शब्दांत म्हणाला, "माझ्या मुलांनो, मला तुमच्या वडिलांचा मित्र समजा." वडिलांचा मित्र आहे हे समजल्यावर, रामाने त्याला योग्य सन्मान दिला आणि त्याचा वंश व नाव विचारले. रामाच्या विचारण्यावर त्या पक्ष्याने आपला वंश आणि उत्पत्ती सांगितली. तो म्हणाला, "हे महाबाहो, प्राचीन काळी सृष्टीचे आदिपुरुष होते. मी तुला त्यांची यादी सांगतो—कार्दम, विकृत, शेष, संश्रय, आणि पराक्रमी बहुपुत्र. त्यानंतर स्थाणू, मरीची, अत्रि, बलवान क्रतु, पुलस्त्य, अंगिरा, प्रचेतस आणि पुलह. मग दक्ष, विवस्वान, अरिष्टनेमी आणि तेजस्वी कश्यप—हा सर्वांत शेवटचा." "हे राम, प्रसिद्ध आहे की प्रजापती दक्ष यांच्या साठ कन्या होत्या, त्या सर्व अत्यंत कीर्तिवंत होत्या. कश्यप ऋषींनी त्यातील आठ कन्या स्वीकारल्या—अदिती, दिती, दनु, कालका, ताम्रा, क्रोधवशा, मनू आणि अनला. या कन्यांवर प्रसन्न होऊन कश्यपांनी सांगितले, 'तुम्ही त्रैलोक्याचे अधिपती पुत्रांस जन्म द्याल, जे माझ्यासमान असतील.'" "त्यातून अदितीने आदित्य, वसु, रुद्र आणि अश्विनी कुमारांना जन्म दिला; दितीने प्रसिद्ध दैत्यांना जन्म दिला. त्या काळी पृथ्वी जंगलांनी आणि समुद्रांनी व्यापली होती. दनुने अश्वग्रीव नावाच्या शत्रुनाशक पुत्राला जन्म दिला. पुढे नरक, कालक आणि कालकास; क्रौंची, भासी, श्येनी, धृतराष्ट्रि आणि शुकी यांचा जन्म झाला." "ताम्राने पाच कन्यांना जन्म दिला—क्रौंचीने घुबडांना, भासीने भास पक्ष्यांना, श्येनीने गरुड आणि गृध्रांना, धृतराष्ट्रिने हंस आणि विविध कलहंसांना, आणि तिनेच चक्रवाक पक्ष्यांना जन्म दिला. शुकीने नता नावाच्या कन्येला जन्म दिला, आणि नतेची कन्या विनता होती." "क्रोधवशेपासून दहा संतती झाल्या—मृगी, मृगमंडा, हरी, भद्रमदा, मातंगी, शार्दूली, श्वेता, सुरभी, सुरसा आणि कद्रू. मृगीची संतती म्हणजे सर्व हरणे; मृगमंडेपासून अस्वल आणि सृमर, चमार; भद्रमदेकडून इरावती नावाची कन्या झाली, तिचा पुत्र एरावत हा जगाचा अधिपती हत्ती झाला." "हरीच्या संतती म्हणजे वानर, शार्दूलीने कोल्हे आणि वाघांचे पिल्लू; मातंगीच्या संतती हत्ती, श्वेताकडून दिशांचा हत्ती. सुरभीला दोन कन्या झाल्या—रोहिणी आणि गंधर्वी. रोहिणीने गायी, गंधर्वीने वेगवान घोडे; सुरसाने सर्पांना आणि कद्रूने नागांना जन्म दिला." अशा प्रकारे त्या गृध्र पक्ष्याने आपली उत्पत्ती आणि वंश सांगितला.