चित्रकूट पर्वतावर राम, सीता आणि लक्ष्मण यांनी निवास केला होता. हा पर्वत विविध प्रकारच्या हरणांनी, वन्य प्राण्यांनी, वाघ-रानडुकरांनी आणि असंख्य वृक्षांनी भरलेला होता. निरुपद्रवी प्राणी येथे निवास करीत आणि पक्ष्यांच्या थव्यांनी हा डोंगर उजळून निघत असे. या पर्वती आंबा, जांभूळ, असण, लोढ्र, प्रियाळ, फणस, धव, अंकोल, भव्यातिनिश, बेल, तिंडू आणि बांबू अशी असंख्य झाडे दाटली होती. त्याचबरोबर काश्मर, अरिष्ट, वरुण, मधूक, तिलक, बोर, आवळा, नीप, वेत, धन्वन, बीजक अशीही अनेक झाडे येथे पाहायला मिळत. अशा या फुलांनी आणि फळांनी बहरलेल्या, गोड सावली असलेल्या वृक्षांनी पर्वत अलंकृत झाला होता. पर्वताच्या रम्य कड्यांवर, रामाने सीतेला सांगितले—“हे सौम्ये, येथे जोडीने विहार करणारे अद्भुत आणि बुद्धिमान किन्नर दिसतात. झाडांच्या फांद्यांवर लटकणाऱ्या तलवारी आणि सुंदर वस्त्रे—हे विद्यााधर स्त्रियांचे रमणीय क्रीडास्थान आहे. ठिकठिकाणी झरे, जलप्रपात, आणि प्रवाह वाहतात; हा पर्वत सुगंधी गजासारखा तेजस्वी वाटतो. फुलांच्या विविध सुगंधांनी भरलेली वाऱ्याची झुळूक मनाला आनंद देते—याने कोण आनंदित होणार नाही? या पर्वतावर, तुझ्यासोबत आणि लक्ष्मणासोबत अनेक वर्षे राहिलो, तरी दुःख मला छळणार नाही. या फुलांनी-फळांनी संपन्न, विविध पक्ष्यांनी गजबजलेल्या, रम्य शिखरांनी सजलेल्या पर्वती मला अत्यानंद मिळतो. या वनवासामुळे मला दोन फल मिळाली—पित्याचे ऋण फेडले आणि भरताला प्रिय असे कृत्य केले. वैदेही, तू येथे माझ्यासोबत विविध जीवांचे निरीक्षण करीत, मन, वाणी आणि शरीर संयमात ठेवून आनंद अनुभवतेस का? पूर्वीच्या राजर्षींनी अमरत्व यालाच म्हटले आहे—मृत्यूनंतरच्या परमार्थासाठी माझ्या पूर्वजांनीही वनवास स्वीकारला होता. पर्वताच्या विस्तीर्ण शिळा निळ्या, पिवळ्या, पांढऱ्या आणि लाल रंगांनी चहूकडे झगमगत आहेत. रात्रीच्या वेळी, स्वयंप्रकाशी औषधी वनस्पती हजारोंच्या संख्येने जणू पवित्र अग्निज्वाळांसारख्या चमकत असतात. या पर्वती काही ठिकाणी घरांसारखी, काही ठिकाणी बागेसारखी, तर काही ठिकाणी एकाच शिळेपासून बनल्यासारखी दिसतात. चित्रकूट जणू पृथ्वीला फाडून वर आलेला आहे; त्याचे शुभ्र शिखर सर्व दिशांना दिसते. येथे प्रियकरांनी तयार केलेली शय्ये कुंठ, पर्ण, अशोक आणि भुर्ज यांच्या पानांनी, तसेच कमळाच्या पाकळ्यांनी सुशोभित आहेत. प्रियकरांनी वापरलेल्या, फेकलेल्या कमळमाळा आणि विविध फळे येथे विखुरलेली दिसतात. मुळ, फळे आणि जलाने परिपूर्ण असा हा चित्रकूट पर्वत, देवांचे निवासस्थान असलेल्या उत्तर कुरूंच्या कमळवती सरोवरांपेक्षाही श्रेष्ठ आहे. हे सुंदर सिये, मी तुझ्यासोबत आणि लक्ष्मणासोबत येथे उत्तम संयम राखून, धर्मनिष्ठ आनंदात हा काळ व्यतीत करीन. कथा पुढे सरकते. एके दिवशी, राम पर्वतावरून खाली उतरले आणि कोसलाधिपती रामाने मैथिलीला सुंदर, निर्मळ जलाने भरलेल्या मंदाकिनी नदीचे दर्शन घडवले. कमलनयन रामने, राजर्षी जनककन्या सियेचे, चंद्रासारखे सुंदर मुख पाहून, तिला म्हणाले—“ही मंदाकिनी नदी पहा, विविध वाळूच्या बेटांनी, हंस आणि बगळ्यांनी, कमळांनी युक्त आहे. चहूबाजूंनी फुलांनी-फळांनी डवरलेल्या असंख्य वृक्षांनी वेढलेली ही नदी, जणू राजाधिराजाच्या कमळवनासारखी शोभते. ज्या ठिकाणी हरणांच्या कळपांनी पाणी गढूळ केले आहे, ती ठिकाणे मला फारच आनंददायी वाटतात. योग्य वेळी जटा, मृगचर्म आणि वल्कल परिधान केलेले मुनी येथे स्नान करतात. हे विशाललोचना, हे महान व्रती ऋषी, हात उंचावून उभे राहतात आणि सूर्यपूजन करतात. वाऱ्याने पर्वतशिखरे डोलत आहेत आणि झाडांची पाने-फुले मंदाकिनीत पडत आहेत. मंदाकिनी नदी कधी दागिन्यांच्या माळेसारखी, कधी वाळूच्या काठांनी, तर कधी सिद्धपुरुषांनी गजबजलेली दिसते. फुलांचे ढीग वाऱ्याने विखुरलेले आहेत, आणि जलात विविध प्राणी विहार करीत आहेत. हे शुभे, ‘रथांगपाठक’ म्हणून ओळखले जाणारे द्विज, मधुर स्तोत्रे गात नदीच्या काठी चढतात. हे सुंदर सिये, तुझ्या सहवासामुळे चित्रकूट आणि मंदाकिनीचे दर्शन मला अयोध्येपेक्षाही अधिक आनंददायी वाटते. चला, आपण दोघेही या पवित्र, सिद्धजनांनी शुद्ध केलेल्या, नेहमी लहरणाऱ्या जलात स्नान करू. सिये, जणू मैत्रिणीसोबत जातो तशी, कमळे आणि शालू फुलांमध्ये विहरत, मंदाकिनीत प्रवेश कर. हे प्रिये, या पर्वताला तू अयोध्या आणि या नदीला सरयू समज, जसे नगरातील लोक समजतात. धर्मनिष्ठ लक्ष्मणही माझ्या आज्ञेत राहतो, आणि तूही मला साथ देत आहेस; त्यामुळे मला मोठा आनंद मिळतो. दिवसात तीन वेळा स्नान करणे, मध, कंद, फळे खाणे—या आनंदात मला ना अयोध्येची, ना राज्याची इच्छा आहे, कारण तू माझ्यासोबत आहेस. हरणांचे कळप, हत्ती, सिंह आणि माकडांनी प्यायलेली, फुलांनी डवरलेली ही मंदाकिनी नदी पाहून, कोण आनंदी आणि ताजातवाना होणार नाही? अशा प्रकारे, वाल्मीकि मुनी रचित, प्राचीन आणि पावन रामायणाच्या अयोध्या कांडातील चौर्याण्णवावे सर्ग येथे समाप्त होतो.