भरत आणि त्यांच्या सख्यांनी सर्व तपशील ऐकून, ते इङ्गुडीच्या मुळाजवळ आले आणि राम, सीता यांनी ज्या ठिकाणी रात्र घालवली होती, त्या जागेकडे पाहू लागले. भरत सर्व मातांना सांगतात, "हे पाहा, या भूमीवर त्या महात्म्याने रात्र काढली; इथेच त्याने निजण्याची खूण दिसते." मग भरताच्या मनात दुःखाची लाट उसळते – "राजर्षी, बुद्धिमान दशरथांचा पुत्र, श्रेष्ठ वंशाचा, भाग्यशाली राम, याला जमिनीवर झोपण्याची गरजच नव्हती. "जो पुरुषसिंह, पूर्वी उत्तम मृगचर्म व मऊ गाद्यांवर झोपायचा, तो आता या उघड्या जमिनीवर कसा झोपतो? तो नेहमी उंच महालांत, सुवर्ण, रौप्य, रत्नजडित मजल्यांवर, उत्तम पलंगांवर राहायचा. चंदन, अगरूच्या सुवासिक फुलांच्या राशीत, शुभ्र मेघासारख्या शुभ्र कोठ्यांत, पोपटांच्या गोड आवाजात रमायचा. मेरू पर्वतासारख्या सुवर्णभित्तीच्या थंड, सुगंधी महालांत तो राहत असे. "प्रत्येक सकाळी गाण्यांच्या, वाद्यांच्या निनादात, सुंदर दागिन्यांच्या मंजुळ झंकारात, उत्तम ढोलांच्या गंभीर गजरात त्याला जाग येत असे. योग्य वेळी कवी, सूत, मागध त्याचे स्तवन करीत. असा शत्रुसंहारक राम आता जमिनीवर झोपतो, हे ऐकून मला विश्वासच बसत नाही; हे सत्य असावे असे वाटत नाही – कदाचित हे स्वप्न असेल. खरंच, विधीपेक्षा बलवान असा कोणताही देव नाही, कारण दशरथपुत्र रामाला जमिनीवर झोपावे लागत आहे. "आणि सीता, जनकांची लाडकी कन्या, डोळ्यांना प्रिय, दशरथांची सून, तिलाही जमिनीवर झोपावे लागते. हे माझ्या भावाचे पलंग आहे; नक्कीच तो उलथवला गेला आहे. या कठीण जमिनीवरचे कुशाचे गवत त्याच्या अंगाने दाबले गेले आहे. मला वाटते, अलंकारांनी शोभलेली सीता या पलंगावर झोपली असावी, कारण इथे-तिथे सोन्याचे कण चिकटलेले दिसतात. इथे सीतेचे वरचे वस्त्र अडकले आहे, रेशमी धागे स्पष्टपणे गुंतलेले दिसतात. "माझ्या भावाला या पलंगावर काहीसा आराम मिळाला असावा, त्यामुळे कोमल, तरुण, तपस्विनी मैथिलीला, तिच्या सद्गुणामुळे, कदाचित कष्ट जाणवले नसतील. अहो! मी खरंच क्रूर आहे, कारण माझ्यामुळे राघव पत्नीसमवेत या अवस्थेत, आधाराविना, झोपतो आहे. राजवंशात जन्मलेला, सर्वांना सुख देणारा, सर्वांचा लाडका, सर्वाधिक प्रिय राज्य त्याने सोडले आहे. "निळ्या कमळासारखा वर्ण, लाल डोळे, देखणे रूप, आनंदास पात्र, दुःखास न पात्र असलेला राघव जमिनीवर झोपतो, हे पाहून मन विषण्ण होते. खरोखर, लक्ष्मण सर्वात भाग्यवान आहे, शुभचिन्हांनी युक्त, जो या कठीण काळात आपल्या भावाचा सतत पाठलाग करतो. वैदेहीनेही आपले कर्तव्य साध्य केले आहे, कारण तिने पतीच्या मागे वनात प्रवेश केला; पण आम्ही मात्र त्या महात्म्यापासून वंचित, अनिश्चित अवस्थेत आहोत. "दशरथ स्वर्गवासी झाले, राम वनात वसतो, त्यामुळे ही पृथ्वी जणू नद्या हरवून रिकामी झाली आहे असे वाटते. राम वनात राहतो, तरी त्याच्या बाहुबलामुळे पृथ्वी सुरक्षित आहे, म्हणून कुणालाही मनातसुद्धा तिची इच्छा होत नाही. दरबार सुने, घोडे-हत्ती मोकळे, नगरद्वारे उघडी, कोषागार राखीव नाही – अशी अवस्था आहे. सैन्य खचलेले, कमी झालेले, संकटात, असुरक्षित; शत्रूंनाही त्याची इच्छा नाही, जसे विषमिश्रित अन्नाची इच्छा होत नाही. "आजपासून मीसुद्धा जमिनीवर किंवा गवतावर झोपेन, नेहमी फळे-मुळे खाईन, जटा आणि वल्कल धारण करीन. त्याच्या (रामाच्या) साठी, शिल्लक काळ वनात सुखाने राहीन, हे वचन मी देतो; ते खोटे ठरणार नाही. त्याच्या भावासाठी शत्रुघ्न माझ्यासोबत राहणार नाही; पण लक्ष्मणासह तो अयोध्येचे रक्षण करील. द्विजजन ककुत्स्थ वंशजाचा अयोध्येत अभिषेक करतील; देवांनी माझ्या या सत्य इच्छेला पूर्णत्व द्यावे, मी मस्तक झुकवून प्रार्थना करतो, जर तो (राम) परत आला नाही तर. "मग मी येथेच दीर्घकाळ राहीन, वनात राहणाऱ्या राघवासाठी तळमळत, त्याला सोडू शकणार नाही." या ठिकाणी इङ्गुडीच्या मुळाशी, राम व सीता यांनी रात्र घालवली होती. लक्ष्मणाने पाठीवर बाणांचा भारा, धनुष्य सज्ज करून, बोट धनुष्याच्या प्रत्यंचेवर ठेवून, संपूर्ण रात्र जागरण केले. मग मीही उत्तम धनुष्यबाण घेऊन लक्ष्मणासोबत उभा राहिलो, आणि आमचे सज्ज बांधव धनुष्य घेऊन दक्षतेने रक्षण करत होते, जणू इंद्रासारखे. अशा प्रकारे, रामायणाच्या अयोध्या कांडातील अठ्ठ्याऐंशीव्या सर्गाचा समारोप होतो. गंगेच्या तीरावर ती रात्र घालवल्यानंतर, सकाळी लवकर राघव उठला आणि शत्रुघ्नाला म्हणाला, "शत्रुघ्न, उठ! अजून का पडून आहेस? गुहा, निषादराजाला लवकर बोलाव, तो आपल्याला सैन्यासह सुरक्षितपणे नदी पार करून देईल." शत्रुघ्न म्हणतो, "मी झोपलेलो नाही, जागाच आहे, फक्त त्या महात्म्याचा विचार करत होतो." अशा रीतीने बंधूंमध्ये संवाद होत असताना, योग्य वेळी गुहा हात जोडून आला आणि भरताला म्हणाला, "काकुत्स्थ, तुम्ही गंगेच्या काठी रात्र सुखाने घालवलीत ना? सर्व काही तुमच्यासह आणि तुमच्या सैन्यासह व्यवस्थित आहे ना?" गुहाचे हे प्रेमळ शब्द ऐकून, रामाच्या आज्ञेला पाळणारा भरत त्याला उत्तर देऊ लागला.