भरत आणि शत्रुघ्न यांचा दुःख अधिक गहिरा होत चालला होता; त्यांच्या मागे चालणारे सर्वजणही अधिकच व्यथित झाले. भरत आणि शत्रुघ्न, थकलेले आणि निराश, जमिनीवर पडले होते, जणू काही तुटलेल्या शिंगाचे दोन वृषभ तडफडत आहेत. त्यावेळी त्यांचे पितामह, विद्वान आणि योग्य पुरोहित वसिष्ठ यांनी भरताला उचलले आणि सांगितले, "हे तेजस्वी भरता, तुझ्या पित्याच्या निधनाला आज तेरावा दिवस आहे. आता फक्त हाडे शिल्लक राहिली आहेत, तू येथे का विलंब करतोस? सर्व प्राण्यांमध्ये तीन जोडी विरुद्ध गोष्टी अनिवार्यपणे येतात. अशा अनिवार्य गोष्टींमध्ये असे वागणे योग्य नाही." सुमंत्राने शत्रुघ्नाला उचलून सांत्वन दिले. सुमंत्र, बुद्धिमान आणि जाणता, त्यांना सर्व जीवांच्या येण्या-जाण्याचे सत्य ऐकवले. ते दोघे, वाघासारखे पुरुष, उभे राहिले आणि त्यांच्या तेजाने चमकू लागले. पावसाने भिजलेले आणि सूर्याने तापलेले, ते दोघे वेगळ्या इंद्रध्वजासारखे दिसत होते. डोळ्यातील अश्रू पुसून, लाल डोळे आणि दुःखाने भरलेला आवाज, त्यांनी बोलले. आता ऐका, वैभवशाली वाल्मिकी रामायणातील अयोध्या कांडातील अठ्ठ्याहत्तरवा अध्याय. भरत दुःखाने व्याकुळ होऊन प्रवासाची तयारी करत होता. त्यावेळी लक्ष्मणाचा धाकटा भाऊ शत्रुघ्न भरताला म्हणाला, "सर्व प्राण्यांचा आधार असणारा राम, त्याला स्वतःसाठी कोणते दुःख भोगावे लागत नाही? तो राम, सद्गुणांनी युक्त, एका स्त्रीमुळे वनवासाला गेला आहे. लक्ष्मण, बलवान आणि शूर, तो रामाला मुक्त का करत नाही, जरी त्यासाठी आपल्या पित्याला रोखावे लागले तरी? आपला पिता, स्त्रीच्या प्रभावाखाली पडून, योग्य मार्गापासून दूर गेला, त्याला योग्य-अयोग्य पाहून आधीच रोखायला हवे होते." शत्रुघ्न असे बोलत असताना, कुब्जा, सर्व अलंकारांनी सजलेली, पूर्व दरवाजाजवळ आली. ती उत्तम चंदनाने लेपलेली, राजवस्त्र परिधान केलेली, विविध अलंकारांनी शोभलेली होती. तिच्या रत्नमय कमरपट्ट्या आणि अनेक दोऱ्यांनी, ती जणू अनेक दोऱ्यांनी बांधलेली वानर दिसत होती. दरवाजावरचा रक्षक, तिला ओळखून, निर्दयी कुब्जाला पकडून शत्रुघ्नासमोर आणला. "यामुळे राम वनात गेला आणि तुझ्या पित्याने प्राण सोडले; हीच ती दुष्ट आणि क्रूर स्त्री—तू तिच्याशी जे करायचे आहे ते कर." हे ऐकून, शत्रुघ्न, दुःखाने व्याकुळ पण निर्धाराने, अंतःपुरातील सर्व सेवकांना उद्देशून म्हणाला, "ज्यामुळे माझ्या भावांना आणि पित्याला इतके दुःख झाले, आता तिने आपल्या क्रूर कर्माचे फळ मिळावे." शत्रुघ्नाच्या या आदेशाने, कुब्जा, तिच्या सखींसह, झटपट पकडली गेली आणि ती ओरडत, त्या घराकडे ओढली गेली. तिच्या सगळ्या सख्यांनी, शत्रुघ्नाचा राग पाहून, घाबरून सर्व दिशांना पळून गेल्या. त्या सख्यांनी एकत्र येऊन म्हणाले, "आता तो आपल्यावर आला आहे, तो आपल्याला पूर्णपणे नष्ट करेल." "चला, आपण कौसल्याच्या आश्रयाला जाऊया, ती दयाळू, उदार, धर्मनिष्ठ आणि प्रसिद्ध आहे; तीच आपला खरा आश्रय आहे." शत्रुघ्न, रागाने लाल डोळे, शत्रूंना त्रास देणारा, कुब्जाला, ती ओरडत होती, जमिनीवर ओढत नेला. मंथरा इकडे-तिकडे ओढली जात असताना, तिच्या विविध अलंकारांची रांग जमिनीवर विखरली गेली. त्या अलंकारांनी राजप्रासाद त्या क्षणी जणू शरद ऋतूच्या आकाशासारखा भासला. मग, पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ, शत्रुघ्न, रागाने भरून, कैकेयीला कठोर शब्दात फटकारले. त्या कठोर आणि वेदनादायक शब्दांनी कैकेयी फारच व्यथित झाली आणि शत्रुघ्नाच्या रागाने घाबरून, आपल्या मुलाच्या आश्रयाला गेली. शत्रुघ्नाचा राग पाहून भरत त्याला म्हणाला, "स्त्रियांना कोणत्याही प्राण्याने मारू नये; तिला क्षमा कर." "मी या दुष्ट कैकेयीला, जिने वाईट कृत्य केले, मारून टाकेन, पण धर्मात्मा राम मला आईला मारल्याबद्दल दोष देईल." "राम, धर्मात्मा, जर या कुब्जेचा मृत्यू कळला, तर तो नक्कीच तुझ्याशी किंवा माझ्याशी बोलणार नाही." भरताचे हे शब्द ऐकून, शत्रुघ्न, लक्ष्मणाचा धाकटा भाऊ, रागावर नियंत्रण ठेवून, मंथराला सोडून दिले. मंथरा कैकेयीच्या पायांवर पडली, श्वास घेत, गहिर्या दुःखाने भरली, आणि करुणेने विलाप करू लागली. शत्रुघ्नाच्या हिंसाचाराने तिचे इंद्रिय गोंधळलेले पाहून, भरताची आई कैकेयी तिला जणू संकटात सापडलेल्या पक्ष्यासारखी जवळ घेत, हलकेच सांत्वन करू लागली. आता ऐका, वैभवशाली वाल्मिकी रामायणातील अयोध्या कांडातील एक्याहत्तरवा अध्याय. पुढे, चौदाव्या दिवसाच्या पहाटे, राजाचे मंत्री एकत्र आले आणि भरताला म्हणाले, "राजा दशरथ, आपला सर्वात मोठा ज्येष्ठ, स्वर्गवासी झाला आहे, आणि राम, ज्येष्ठ पुत्र, तसेच बलवान लक्ष्मण, वनात गेले आहेत. आता, हे महाप्रतापी राजकुमार, आज तूच आमचा राजा हो; कारण राज्य नेतृत्वाविना आहे, आणि आम्ही वेगळे वागू शकत नाही." "सर्व अभिषेकाची तयारी झाली आहे, हे राघवा; तुझे लोक आणि सर्व संघ, हे राजकुमार, तुझी वाट पाहत आहेत." "हे भरता, तुझ्या पित्याचा आणि आजोबांचा मोठा वारसा स्वीकार, स्वतःला अभिषिक्त कर आणि आम्हाला, पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ, संरक्षण दे.