वाल्मीकिरामायणम्

भरत अत्यंत शोकातुर होऊन आपल्या वडिलांचा विलाप करत म्हणाला, "अहो वडील, तुम्ही भरताला सोडून कुठे निघून गेलात? तो शोकाकुल आणि दु:खी झाला आहे. तुम्हीच आम्हाला सर्व काही—अन्न, पाणी, वस्त्रे, दागिने—देत असता. आता ते सर्व आम्हाला कोण देईल? तरीसुद्धा, या वेळी जरी आम्ही तुम्हाला गमावले, तरी पृथ्वी फाटून आमच्यावर कोसळत नाही, हे आश्चर्यच आहे." भरत पुढे म्हणतो, "राजा, तुम्ही धर्मज्ञ आणि महान आत्मा होता. आता तुम्ही स्वर्गवासी झाला आहात, राम वनात आहे, मग माझ्या या जीवनाचा काय उपयोग? मी आता या रिकाम्या अयोध्येत, जिथे ना भाऊ आहे ना वडील, जिवंत राहण्यापेक्षा अग्नीमध्ये समर्पण करीन." भरत ठामपणे म्हणतो, "मी अयोध्येत प्रवेश करणार नाही; मीही वनात जाईन. आमच्या या विलापाने आणि दु:खाने आम्हा सर्वांचे मन अधिकच व्याकुळ झाले." भरत आणि शत्रुघ्न, दोघेही दु:खाने थकून आणि हताश होऊन, जमिनीवर पडले होते, जणू काही तुटलेल्या शिंगांचे दोन वृषभ. त्यावेळी त्यांचे वडील, धर्मनिष्ठ आणि योग्य सल्लागार, वसिष्ठ ऋषी, भरताला उचलून म्हणाले, "महाराज, आज आपल्या वडिलांच्या निधनाला तेरावा दिवस झाला आहे. आता फक्त त्यांच्या अस्थी शिल्लक आहेत, तरी तुम्ही येथे का विलंब करता? या जगात सर्व प्राण्यांमध्ये तीन जोड्या विरुद्धभाव येतातच, हे अपरिहार्य आहे. अशा प्रसंगी अशा प्रकारे वागू नये." सुमंत्रानेही शत्रुघ्नाला उचलले आणि त्याला धीर दिला. सुमंत्राने त्यांना सर्व प्राण्यांच्या येण्या-जाण्याचा सत्य अर्थ सांगितला. मग ते दोघे, सिंहासारखे वीर, उठले आणि आपला तेज प्रकट करू लागले. पावसाने भिजलेले आणि सूर्याने भाजलेले, ते जणू दोन वेगळ्या इंद्रध्वजासारखे भासत होते. त्यांनी आपले अश्रू पुसले, त्यांचे डोळे लाल झाले, आणि गदगदलेल्या स्वरात त्यांनी बोलायला सुरुवात केली. आता, ऐका, वाल्मीकि रामायणाच्या अयोध्या कांडातील अठ्याहत्तरावे सर्ग. भरत दुःखाने व्याकुळ होऊन प्रवासाची तयारी करत असताना, लक्ष्मणाचा धाकटा भाऊ शत्रुघ्न भरताला म्हणाला, "जो सर्व प्राण्यांचा आश्रय आहे, त्याला स्वतःसाठी किती यातना भोगाव्या लागत असतील! तो राम, जो सद्गुणी आहे, एका स्त्रीच्या हटामुळे वनवासाला गेला आहे. लक्ष्मण, जो बलवान आणि पराक्रमी आहे, त्याने आपल्या वडिलांना रोखून रामाला मुक्त का केले नाही? आमचे वडील, जे एका स्त्रीच्या प्रभावाखाली येऊन धर्ममार्ग सोडून गेले, त्यांना आधीच रोखायला हवे होते." शत्रुघ्न असे बोलत असताना, कुब्जा मंथरा, सर्व दागिन्यांनी सजलेली, पूर्व दरवाज्याशी आली. तिच्या अंगाला सुंदर चंदन लेप लावलेला होता, राजवस्त्रे परिधान केली होती, आणि विविध अलंकारांनी ती झळकत होती. तिच्या कमरेला रत्नजडित मेखला आणि अनेक दोर बांधलेले होते, त्यामुळे ती जणू अनेक दोरांनी बांधलेल्या माकडासारखी दिसत होती. दरवाजावर उभा असलेला द्वारपाल, तिच्या दुष्ट कृत्यांची जाणीव ठेवून, त्या निर्दयी कुब्जेला पकडून शत्रुघ्नासमोर आणला. त्याने सांगितले, "हिच्यामुळेच राम वनवासाला गेला आणि तुमच्या वडिलांनी प्राण सोडले. ही दुष्ट आणि निर्दयी स्त्री येथे आहे; तिला जे योग्य वाटेल ते करा." हे ऐकून, शत्रुघ्न, दु:खाने संतप्त झाला, पण निर्धाराने भरलेल्या स्वरात अंतःपुरातील सर्व सेवकांना म्हणाला, "ज्यामुळे माझ्या भावांना आणि वडिलांना इतके दुःख झाले, ती आता तिच्या दुष्ट कर्माचे फळ भोगो." शत्रुघ्नाच्या आज्ञेवरून कुब्जेला तिच्या साथीदारांसह जबरदस्तीने ओढून नेले गेले, आणि ती जोरजोराने रडू लागली. तिच्या सर्व सहचारीनी, शत्रुघ्नाचा राग पाहून, घाबरून सर्व दिशांना पळून गेल्या. त्या एकमेकींना म्हणाल्या, "तो आता आपल्यावर आला आहे; तो आपल्याला पूर्णपणे नष्ट करील. चला, आपण कौसल्येच्या शरण जाऊया. ती दयाळू, उदार, धर्मनिष्ठ आणि प्रसिद्ध आहे; तीच आपल्याला वाचवू शकेल." शत्रुघ्न, आता क्रोधाने डोळे लाल झालेले, त्या कुब्जेला जमिनीवर ओढत नेत होता. मंथराला इकडे तिकडे ओढताना तिचे विविध प्रकारचे दागिने जमिनीवर पडले. त्यामुळे राजमहल त्या क्षणी जणू शरद ऋतूतील आकाशासारखे भासत होते. मग, शत्रुघ्न, पुरुषसिंह, रागाने कैकेयीला कठोर शब्दात फटकारू लागला. त्या कठोर आणि वेदनादायक शब्दांनी कैकेयी फारच व्याकुळ झाली आणि शत्रुघ्नाच्या रागाने घाबरून आपल्या मुलाच्या शरण गेली. शत्रुघ्नाचा हा राग पाहून भरत त्याला म्हणाला, "कोणत्याही प्राण्याने स्त्रियांना मारू नये; तिला क्षमा कर." भरत पुढे म्हणतो, "मी या दुष्ट कैकेयीला मारलो असतो, पण धर्मात्मा राम मला आईला मारल्याबद्दल दोष देईल. आणि जर रामाला कळले की या कुब्जेलाही मारले आहे, तर तो माझ्याशी किंवा तुझ्याशी कधीही बोलणार नाही." भरताच्या या शब्दांनी लक्ष्मणाचा धाकटा भाऊ शत्रुघ्न शांत झाला आणि त्याने मंथराला सोडून दिले. मंथरा कैकेयीच्या पायाशी पडली, श्वास घेता न येऊन, तीव्र शोकाने विव्हळ झाली आणि करूण स्वरात रडू लागली. शत्रुघ्नाच्या क्रौर्याने घाबरून, तिचे भान हरपलेले पाहून, भरताची माता कैकेयी तिला अलगद धीर देऊ लागली, जणू एखाद्या व्याकुळ पक्ष्याला मायाळूपणे कवेत घेतले. आता, ऐका, वाल्मीकि रामायणाच्या अयोध्या कांडातील नव्वदावे सर्ग.