पाण्याच्या ठिकाणी, रात्री नदीवर आलेल्या गव्याला किंवा हत्तीलाच, किंवा एखाद्या पशूच्या पावलांचा माग घेत, मी—ज्याचे मन आणि इंद्रिये नियंत्रणात नव्हते—तेथे दबा धरून बसलो होतो. त्या काळोख्या रात्री, एकटा, धनुष्य ताणून, मी नदीच्या काठावर झुडपात लपलेल्या जंगली प्राण्याला बाणाने मारले. नंतर, दुसऱ्या एखाद्या भयंकर प्राण्याचा आवाज ऐकू आला; मी ऐकत राहिलो, आणि अंधारात, पाण्यात काहीतरी हलण्याचा आवाज, कुंभाजवळ, मला ऐकू आला. माझ्या ऐकण्याच्या मर्यादेत, हत्तीच्या गर्जनेसारखा आवाज आला; म्हणून मी विषासारखा तिखट, चमकणारा बाण हातात घेतला. त्या आवाजाकडे लक्ष्य करून, हत्ती मिळवण्याच्या इच्छेने मी तो बाण सोडला, जो सर्पाच्या विषासारखा घातक होता. मग, पहाटे, जंगलातून स्पष्ट मानवी आवाज उठला—'हाय, हाय!'—जसा एखाद्याला बाणाने प्राणघातक ठिकाणी मारले गेले आणि तो पाण्यात पडला. बाण लागल्यावर, तिथे मानवी आवाज उमटला: 'मी तपस्वी, तपासाठी समर्पित, माझ्यावर शस्त्र कसे पडले?' 'रात्री, या एकाकी नदीवर पाणी आणायला आलो; कोणाने मला बाणाने मारले? मी कोणाचे काय वाईट केले?' 'जंगलात हिंसा सोडून, वन्य अन्नावर जगणाऱ्या माझ्यासारख्या ऋषीला शस्त्राने मारणे कसे शक्य?' 'माझ्या जटा, वाळक्या वल्कल आणि कातडीच्या वस्त्रात मी राहतो; माझा मृत्यू कोण शोधेल? मी त्याला काय हानी केली?' 'हे कृत्य निष्फळ आणि फक्त हानीकारक आहे; सर्वजण याला दोष देतील, जसे गुरूच्या पत्नीला जवळ जाणारा दोषार्ह ठरतो.' 'माझ्या जीवाच्या हानीपेक्षा, माझ्या आई-वडिलांसाठी मला अधिक दु:ख आहे, जे माझ्यासारखेच आहेत.' 'ते वृद्ध दाम्पत्य, ज्यांना मी दीर्घ काळ आधार दिला—मी गेल्यावर त्यांची काळजी कोण घेईल?' 'माझ्या वृद्ध आई-वडिलांना आणि मलाही, एका बाणाने—एका अज्ञान मुलाने—मृत्यू दिला.' त्या दयनीय शब्दांनी, धर्माची तळमळ माझ्या मनात जागी झाली; माझे धनुष्य आणि बाण हातातून खाली पडले, मी दुःखाने व्याकुळ झालो. रात्री त्याच्या दु:खी हाका ऐकून, मी अत्यंत अस्वस्थ आणि शोकाने भरून गेलो. मी त्या ठिकाणी पोहोचलो, मनाने खचलेला, आणि सरयूच्या काठी, बाणाने घायाळ झालेला तपस्वी मृत पडलेला दिसला. त्याच्या जटा विखुरलेल्या, पाण्याचा कुंभ उलटा आणि रिकामा, शरीर रक्ताने माखलेले, आणि बाणाने छिन्न-विछिन्न झालेले होते. तो मला पाहत होता, जरी मी भयभीत आणि अस्वस्थ होतो, आणि त्याने जळणाऱ्या शक्तीने कठोर शब्द बोलले. 'राजा, मी जंगलात राहात असताना, मी तुझ्या पाण्याच्या इच्छेमुळे, तू मला का मारलेस? मी तुला काय वाईट केले?' 'एकाच बाणाने माझ्या प्राणघातक ठिकाणी मारल्याने, माझ्या अंध आणि वृद्ध आई-वडिलांचाही मृत्यू झाला.' 'नक्कीच ते दोघे, दुर्बल आणि अंध, माझी वाट पाहत आहेत, तहानेने त्रस्त, आशेच्या क्रूर यातना सहन करत आहेत.' 'तपस्येचा किंवा विद्येचा काही फल नाही, कारण माझ्या वडिलांना माहित नाही की मी जमिनीवर पडलेला आहे.' 'म्हणूनही, ते काही करू शकत नाहीत; ते असहाय आहेत, जसे एक झाड दुसऱ्या झाडाला वाचवू शकत नाही.' 'राघवा, त्वरेने जा आणि माझ्या वडिलांना स्वतः सांगा; त्यांच्या रागाने तुला जळू देऊ नको, जसा जंगलातील आग जळते.' 'राजा, हीच वाट माझ्या वडिलांच्या आश्रमाकडे जाते; तिथे जा आणि त्यांना शांत कर, अन्यथा ते रागाने तुला शाप देतील.' 'राजा, माझ्या प्राणघातक ठिकाणाहून ती तीक्ष्ण बाण काढ, कारण ती माझ्या प्राणवायूला अडवते, जसा नदीकाठी मऊ ढिगारा पाण्याला अडवतो.' 'मी बाणाने छिन्न राहिलो, तर मी प्राणासह यातना सहन करीन; तो काढला, तर मी मृत्युमुखी पडेन. तू बाण काढण्याच्या तयारीत असताना, हेच माझ्या मनात होते.' तो ऋषिपुत्र, दुःखाने, अशक्त आणि शोकाने ग्रस्त, माझ्या मनातील चिंता पाहत होता. अत्यंत त्रासात, त्याने मला दुःखाने सांगितले, शरीर शिथिल झाले, मृत्यूच्या जवळ येत तो वेदनेने तडफडत होता. 'राजा, मी मन धैर्याने स्थिर करतो; ब्रह्महत्येचा पाप, जे तुझ्या मनात आले, ते दूर कर.' 'राजा, मी ब्राह्मण नाही; तुझ्या मनात चिंता ठेवू नकोस. माझ्या आई शूद्र आणि वडील वैश्य होते, हे राजा.' अशा प्रकारे, तो बोलताना, बाणाने प्राणघातक ठिकाणी मारलेला, जमिनीवर तडफडत, शरीर थरथरत होता. तो झुकून पडला असताना, मी त्याच्या शरीरातून बाण काढला. पाण्याने भिजलेल्या शरीराने विलाप करत, हृदयातील जखमेतून सतत वेदना होत, मी त्याला सरयूच्या काठी, अत्यंत दुःखात, पडलेला पाहिला. आता, ऐोध्या कांडातील वैभवशाली वाल्मीकी रामायणाचा चौंसष्टवा अध्याय ऐका. त्या महान ऋषीच्या अन्याय्य मृत्यूवर विलाप करत, धर्मनिष्ठ राघवाने पुन्हा कौसल्येला सांगितले. अज्ञानामुळे, मी ते महापाप केले, माझ्या इंद्रियांना भुलवून, आणि एकटा राहून, मनात विचार करत होतो की यातून काही भलं कसे होईल. मग, शुद्ध पाण्याचा कुंभ घेऊन, मी त्या आश्रमाकडे गेलो, जसा मार्ग सांगितला होता, तसा. तिथे मी त्याचे आई-वडील पाहिले—वृद्ध, अंध, असहाय—जणू दोन पक्ष्यांचे पंख छाटले आहेत.