सुमित्रानंदन लक्ष्मणाला राम म्हणाले, “सुमित्रा, वनातील प्राण्यांचे गोड आवाज ऐक, आता निघायची वेळ आली आहे, हे महान तपस्वी.” भावाच्या योग्य वेळी दिलेल्या जागरणाने लक्ष्मण झोप, थकवा आणि प्रवासाचा शीण झटकून उठला. मग तिघेही उठले, नदीचे शुभ जल स्पर्श केले आणि ऋषींनी दाखवलेल्या मार्गाने चित्रकूटाच्या दिशेने चालू लागले. योग्य वेळी सुमित्रानंदनासह निघताना रामाने सीतेला, जिच्या डोळ्यांची पाकळ्या कमळासारख्या आहेत, असे म्हणाले, “वैदेही, पाहा, आजूबाजूच्या झाडांवर फुलांचा जणू अग्निकुंड भासतो आहे, आणि शाल्मलीच्या झाडांवर हिवाळ्याच्या अखेरीस फुलांनी भारलेले आहेत.” राम म्हणाला, “पाहा, भल्लातकाची झाडे, ज्यांना कोणी स्पर्श केले नाही, फळे आणि पानांनी झुकलेली आहेत; येथे राहणे मला सहज शक्य होईल.” लक्ष्मणाला तो म्हणाला, “पाहा, पर्वतावर टोपल्या आकाराच्या मधाचे पोळे लटकले आहेत, मधमाशांनी भरलेले.” “येथे नत्यूहा पक्षी ओरडतो आणि मोर उत्तर देतो, या रम्य वनात फुलांच्या गाद्यांनी भरलेले आहे. पाहा, हा पर्वत, त्याच्या शिखरांवर हत्तींच्या कळपांचा माग, पक्ष्यांच्या थव्यांचा गूंज, आणि उतारांवर नयनरम्य विविधता आहे. या सुंदर सपाट भूमीवर, अनेक झाडांनी आच्छादित, आपण चित्रकूटाच्या पवित्र वनात आनंद घेऊया, प्रिय सीते.” सीतेसह चालत, ते तिघे चित्रकूट पर्वताजवळ पोहोचले, मनाला आनंद देणारा. तिथे त्यांनी विविध पक्ष्यांनी गजबजलेला, मूळ आणि फळांनी समृद्ध, सरोवर आणि जलाने सुंदर असा पर्वत पाहिला. “प्रिय, ही सुंदर नदीकिनारी अनेक झाडे आणि वेलांनी आच्छादित आहे; मूळ आणि फळांनी भरपूर, आपल्या जीवनासाठी योग्य वाटते.” “या खडकाळ शिखरांवर महान ऋषी राहतात; हेच आपले निवासस्थान असू दे, प्रिय, आणि आपण येथे आनंद घेऊया.” सीता, राम आणि लक्ष्मण, तिघेही श्रद्धेने हात जोडून वाल्मीकीच्या आश्रमात गेले आणि त्यांना नमस्कार केला. महान ऋषी वाल्मीकी, धर्म जाणणारा आणि प्रसन्न, तिघांना “बसावे” असे सांगून आदराने स्वागत केले. पुढे, लक्ष्मणाचा मोठा भाऊ रामाने योग्य रीतीने स्वतःची ओळख करून दिली आणि म्हणाला, “लक्ष्मण, मजबूत आणि उत्तम लाकूड आण, प्रिय, येथे राहणे मला मनापासून आवडते, म्हणून झोपडी बांध.” रामाचे शब्द ऐकून सुमित्रानंदन लक्ष्मणाने विविध लाकूड आणले आणि शत्रूंचा दमन करणारा लक्ष्मणाने सुंदर पर्णकुटी बांधली. पूर्ण झालेली, व्यवस्थित बांधलेली आणि आकर्षक झोपडी पाहून रामाने लक्ष्मणाला म्हणाला, “सुमित्रा, येथे झोपडीत हरणाचे मांस अर्पण करूया; दीर्घायुष्याची इच्छा असणाऱ्यांनी वासस्थापन विधी करावा लागतो.” “लक्ष्मण, हरण मारून लवकर आण, हे करणे आवश्यक आहे; शास्त्रात सांगितलेली नियम पाळ, हे धर्म आहे.” भावाचा आदेश समजून लक्ष्मणाने, शत्रूंचा दमन करणारा, सांगितल्याप्रमाणे केले, आणि रामाने पुन्हा सांगितले, “या कृष्ण मृगाचे अर्पण तयार कर; आपण यज्ञ करूया. लवकर कर, प्रिय, कारण वेळ निघून जात आहे आणि दिवसही संपत आहे.” मग सुमित्रानंदन लक्ष्मणाने शुद्ध कृष्ण मृग मारून ते प्रज्वलित अग्नीत टाकले. ते मृग पूर्णपणे शिजले, नीट भाजले, आणि रक्तरहित झाले हे पाहून लक्ष्मण, पुरुषांमध्ये सिंह, राघवाला म्हणाला, “हे कृष्ण मृग पूर्णपणे तयार आहे, हे महात्मा, योग्य रितीने शिजले आहे; मानवांमध्ये देवासारखा, अर्पण कर, तू विधी जाणतोस.” राम, संयमी, धर्मनिष्ठ आणि वेदपठणात पारंगत, स्नान करून सर्व संक्षिप्त समापन मंत्रांचा पाठ केला. सर्व देवांचा यथायोग्य पूजन करून, राम, निर्मळ आणि अपरिमित तेजाचा, आनंदाने झोपडीत प्रवेश केला. त्याने वैश्वदेव अर्पण, उग्र आणि वैष्णव विधी केले, आणि वासस्थापनासाठी शुभ विधी सुरू केले. योग्य रीतीने प्रार्थना पठण आणि नदीत स्नान करून, रामाने पाप निवारणासाठी श्रेष्ठ अर्पण केले. राघवाने आश्रमासाठी वेगवेगळे वेदी, देवालये आणि पूजास्थाने स्थापन केली. वनातील फुलांच्या माळा, फळे, मूळ, पिकलेले मांस, जल, कुशा आणि समिधा, वेदांनी सांगितल्याप्रमाणे, यांचा उपयोग केला. राम आणि लक्ष्मण, सीतेसह, सर्व जीवांना तृप्त केले आणि शुभ चिन्हांनी युक्त, सुंदर झोपडीत प्रवेश केला. ती रम्य पर्णकुटी, नीट बांधलेली आणि वाऱ्यापासून सुरक्षित, तिघेही एकत्र निवासासाठी प्रवेशले, जणू देवगण सभागृहात प्रवेश करतात. त्या सुंदर वनात, जिथे वन्य प्राणी गूंजत होते, विविध हरणे आणि पक्षी, आणि फुलांच्या घोसांनी सजलेली झाडे होती, तिघेही आनंदाने, जिंकलेल्या इंद्रियांनी राहू लागले. चित्रकूट पर्वत आणि पवित्र माल्यवती नदी, जिथे हरणे आणि पक्षी येतात, तिथे पोहोचल्यावर रामाचा मन आनंदित झाला, आणि अयोध्येच्या वनवासाच्या दुःखाचा भार त्याने सोडला. आता वाल्मीकी रामायणातील आयोध्या कांडातील सत्तावन्नवा सर्ग ऐकावयाचा आहे. राम दक्षिण किनाऱ्यावर पोहोचल्यावर, दीर्घ संवादाने आणि खोल दुःखाने भरलेले, सुमंत्रासह गुहाने आपल्या घरी परतले. त्यांचा भरद्वाजकडे प्रवास, प्रयागातील निवास, आणि पर्वतावरील चढाई, तेथे उपस्थित असणाऱ्यांनी पाहिली.