वाल्मीकिरामायणम्

रामाने एकांत वनात, अश्रूंनी भरलेल्या चेहऱ्याने, दुःखद शब्द बोलून, रात्री शांतपणे बसला. त्याचे विलाप थांबलेला पाहून, अग्नीच्या शांत झालेल्या ज्वाळेसारखा, अथवा लाटांपासून मुक्त समुद्रासारखा, लक्ष्मणाने त्याला सांत्वन दिले. “हे श्रेष्ठ योद्धा, आज अयोध्या नगरी तुझ्या अनुपस्थितीत तेजहीन झाली आहे, जणू चंद्राविना रात्रीसारखी. हे राम, तुझ्या अशा शोकाने तू सीता आणि मलाही खिन्न केले आहेस; हे श्रेष्ठ पुरुषा, हे योग्य नाही. सीता किंवा मी, तुझ्याविना क्षणभरही जगू शकत नाही, जणू मासे पाण्यातून बाहेर काढल्यावर जगू शकत नाहीत. मी माझ्या वडिलांना, शत्रुघ्नाला, तपस्विनी सुमित्रेला किंवा स्वर्गालाही तुझ्याविना पाहण्याची इच्छा ठेवत नाही.” सीता जवळच आरामात बसलेली पाहून, दोन्ही धर्मात्मा बंधू वटवृक्षाखाली पानांच्या शय्येवर झोपले. लक्ष्मणाचे उत्तम आणि भरभरून बोल ऐकून, रामाने वनातील जीवन आदराने स्वीकारले, आणि दीर्घ काळ धर्माचरण व कठोर तप केले. त्या एकाकी वनात, रघुकुलातील हे दोन वीर सिंहांसारखे पर्वतात भटकणारे, भय किंवा चिंता अनुभवत नव्हते. आता ऐका, वाल्मिकी रामायणातील अयोध्या कांडाचा चौपन्नावा अध्याय. त्या महान वृक्षाखाली सुरक्षित रात्र घालवून, शुद्ध सूर्य उगवल्यावर, ते त्या जागेतून पुढे निघाले. भगीरथी गंगा आणि यमुना यांच्या संगमाकडे ते गेले, घनदाट व विस्तीर्ण वनात प्रवेश केला. मार्गात त्यांनी अनेक प्रदेश आणि रमणीय स्थळे पाहिली, पूर्वी कधीही न पाहिलेल्या दृश्यांचे दर्शन घेतले. प्रवास सुरक्षितपणे करताना, विविध वृक्ष पाहताना, दिवस संपत आला तेव्हा रामाने सौमित्राला म्हणाले, “सौमित्रा, पहा, प्रयागाजवळ धुराचा स्तंभ उठतो आहे—माझ्या मते ते कोणत्यातरी ऋषीचे पवित्र अग्निकुंड आहे, दैवी अग्नीचे चिन्ह आहे. आपण गंगा आणि यमुना संगमाजवळ पोहोचलो आहोत, कारण पाण्याच्या पाण्यावर आदळण्याचा आवाज ऐकतो आहे. येथे वनवासीयांनी फाडलेली लाकडे आहेत, आणि भरद्वाज ऋषींच्या आश्रमात अनेक प्रकारचे वृक्ष दिसतात.” दोन्ही धनुर्धारी आनंदाने, दिवस संपताना, ऋषींच्या निवासस्थानी संगमावर पोहोचले. रामाने आश्रमात प्रवेश केला, आणि काही काळ चालत असताना, त्याने हरणे व पक्षी घाबरवले, आणि मग भरद्वाज ऋषीकडे गेला. सीता आणि लक्ष्मणासह, दोन्ही वीर, ऋषीला भेटण्याची इच्छा ठेवून, थोड्या अंतरावर उभे राहिले. आत प्रवेश केल्यावर, त्यांनी महान आत्म्याचा, शिष्यांनी वेढलेला, व्रतस्थ, एकाग्र, तपाने प्राप्त दृष्टिप्राप्त ऋषीचा दर्शन घेतले. ऋषीच्या पवित्र अग्निकुंडाचे दर्शन घेऊन, राम, लक्ष्मण आणि सीता यांनी आदराने हात जोडून नमस्कार केला. राम, लक्ष्मणाचा मोठा भाऊ, ऋषीला म्हणाला, “म्हणून आम्ही दशरथाचे पुत्र—राम आणि लक्ष्मण—आहोत. ही माझी पत्नी वैदेही, जनकाची धर्मात्मा कन्या; ती निष्कलंक आहे आणि माझ्यासोबत या एकाकी तपवनात आली आहे. सौमित्र, माझा लाडका लहान भाऊ, वडिलांनी वनवासासाठी पाठवला; हा व्रतस्थ भाऊ माझ्यासोबत वनात आला आहे. हे ऋषिवर, वडिलांच्या आज्ञेने आम्ही तपवनात प्रवेश करतो; तेथे आम्ही फक्त धर्माचरण करणार, मूळ-फळावर उपजीविका ठेवणार.” राजपुत्राचे हे शब्द ऐकून, धर्मात्मा ऋषीने त्यांना गाय, अर्पण व पाणी आणून दिले. तपाने तप्त असलेल्या ऋषीने त्यांना विविध वनातील अन्न, मूळ आणि फळ दिले, तसेच त्यांच्यासाठी निवासाची व्यवस्था केली. सर्व बाजूंनी हरणे, पक्षी आणि ऋषी यांनी वेढलेले, भरद्वाज ऋषीने रामाचे सन्मानपूर्वक स्वागत केले. अर्पण स्वीकारून, राघवाला आसन देऊन, भरद्वाज ऋषीने धर्मयुक्त शब्द बोलले: “हे ककुत्स्थ वंशज, खूप काळानंतर तुझ्या दर्शनाचा लाभ झाला; तुझ्या कारणाविना वनवासाची बातमी मी ऐकली आहे. येथे महान नद्यांच्या संगमावर एकांत, पवित्र आणि आनंददायक जागा आहे; तुम्ही येथे आनंदाने राहा.” भरद्वाजाच्या या शब्दांना उत्तर देताना, राघवाने शुभ शब्दांनी म्हणाले, “हे ऋषिवर, नगर आणि गावातील लोक जवळ आहेत; मला येथे पाहून, ते या आश्रमात येतील. लोक वैदेही आणि मला पाहण्यासाठी येतील; म्हणून मी येथे राहण्याची इच्छा ठेवत नाही. हे ऋषिवर, त्या काठावरच्या उत्तम आश्रमस्थळाकडे पहा; तेथे जनककन्या वैदेही, सुखास पात्र, आनंद अनुभवेल.” रामाच्या शुभ शब्दांवर, महान ऋषी भरद्वाजाने अर्थपूर्ण शब्दांनी उत्तर दिले: “येथून दहा क्रोश दूर एक पर्वत आहे, तिथे तुम्ही राहाल; तो पवित्र आहे, महान ऋषींच्या उपस्थितीने पावन, सर्व बाजूंनी रमणीय. तो चित्रकूट म्हणून प्रसिद्ध आहे, गायी, लंगूर, माकडे आणि अस्वलांनी भरलेला, आणि गंधमादनासारखा दिसतो. मनुष्य जितका चित्रकूटाच्या शिखरांपर्यंत पाहू शकतो, तितका शुभ लाभतो आणि त्याचे मन कधीही दुष्टतेकडे वळत नाही.