गुहा आपल्या मनातील प्रेम आणि आपुलकीने रामाशी बोलत असताना, राघवाने त्याला उत्तर दिले, “गुहा, तुझ्या या भेटीमुळे आणि प्रेमळ स्वागतामुळे आम्ही अत्यंत सन्मानित आणि आनंदित झालो आहोत. तू स्वतः चालत इथे आला, हेही आम्हाला खूप प्रिय वाटले.” रामाने आपल्या मजबूत बाहूंनी गुहाला घट्ट मिठी मारली आणि प्रेमाने म्हणाला, “गुहा, मी तुझ्या आणि तुझ्या कुटुंबीयांच्या कुशलतेचे दर्शन घेतो, हे माझे भाग्य आहे.” रामाने विचारले, “तुझ्या राज्यात, मित्रांत, आणि संपत्तीत सर्व काही ठीक आहे ना? तू आमच्यासाठी जे काही प्रेमाने आणलेस, ते मी स्वीकारतो, पण मी कोणतेही दान घेणार नाही. मला ओळख, मी आता गवत, वल्कल आणि मृगचर्म परिधान करणारा, फळ-मुळे खाणारा, धर्मनिष्ठ आणि तपस्व्यासारखा वनात वास करणारा आहे. मला फक्त घोड्यांसाठी चारा लागेल, त्याशिवाय काहीच नको. एवढे केलेस तरी मी तुझ्या आदरातिथ्याने समाधानी होईन.” “हे घोडे माझ्या वडिलांना, राजा दशरथांना अतिशय प्रिय आहेत. त्यांची नीट काळजी घेतलीस तर मी खूप सन्मानित झाल्यासारखे वाटेल.” हे ऐकताच गुहाने आपल्या माणसांना लवकरात लवकर घोड्यांसाठी पाणी आणि चारा आणण्याचे आदेश दिले. नंतर, रामाने वल्कल परिधान केले, संध्याकाळच्या वेळी पश्चिमेकडे तोंड करून संध्यावंदन केले, आणि लक्ष्मणाने आणलेले पाणीच केवळ भोजन म्हणून घेतले. राम जेव्हा जमिनीवर झोपले, तेव्हा लक्ष्मणाने त्यांच्या पायांना पाणी घातले आणि मग सीतेसह जवळच्या झाडाखाली उभा राहिला, दोघेही छायेत आश्रय घेत. गुहाही आपल्या सारथ्यासह लक्ष्मणाशी संवाद साधत, धनुष्य हातात घेऊन जागा राहिला आणि रामाचे रक्षण करू लागला. या प्रकारे, दशरथांचा तेजस्वी आणि ज्ञानी पुत्र, जो पूर्वी कधीही दुःख पाहिले नव्हते आणि नेहमी सुखात वाढला होता, तो त्या रात्री जमिनीवर झोपला आणि रात्र हळूहळू सरत गेली. आता ऐका, वाल्मीकि रामायणाच्या अयोध्या कांडातील एकावन्नावे अध्याय. रात्रभर आपल्या भावासाठी दुःखाने व्याकुळ झालेला गुहा, जागा असलेल्या आणि मनात कपट नसलेल्या राम व लक्ष्मणाशी बोलू लागला, “राजकुमार, तुझ्यासाठी हे मऊशारिर बिछाना तयार केला आहे. हवे तसे आरामात झोप आणि विश्रांती घे. आम्ही सर्वजण कष्ट सहन करण्यास सवयीचे आहोत, पण तू सुखसोयीसाठी योग्य आहेस. आम्ही रात्रीभर जागे राहून काकुत्स्थाचा (रामाचा) रक्षण करू.” “खरं सांगतो, या पृथ्वीवर रामापेक्षा मला प्रिय कोणी नाही. हे मी सत्य बोलतो, आणि सत्याची शपथ घेतो. रामाच्या कृपेने मला जगात मोठी कीर्ती, धर्म आणि शुद्ध संपत्ती मिळेल अशी आशा आहे. म्हणूनच, मी आणि माझे बांधव धनुष्य हातात घेऊन, चारही बाजूंनी माझ्या प्रिय मित्र रामाचे रक्षण करतो.” “या वनात मला काहीच अज्ञात नाही; अगदी मोठा सैन्यही आला, तरी आपण त्याला पराभूत करू शकतो.” लक्ष्मण उत्तर देतो, “हे निष्पाप गुहा, तू आमचे रक्षण करतोस, म्हणून आम्हाला येथे कोणतीही भीती नाही; आम्हाला फक्त धर्मच दिसतो.” लक्ष्मण पुढे म्हणतो, “राम व सीता जमिनीवर झोपले असताना मी कसा झोपू? मला झोप, सुख किंवा जीवनही कसे लाभेल? ज्याला देव किंवा असुरही युद्धात जिंकू शकत नाही, तो आज सीतेसह गवतावर झोपला आहे. हा दशरथांचा एकुलता एक पुत्र, ज्या मंत्र, तपस्या आणि प्रयत्नांनी मिळवला, तो आज वनात आहे.” “राम वनात गेल्याने राजा फार काळ जगणार नाही; पृथ्वी लवकरच विधवा होईल. स्त्रिया रडून थकल्या आहेत, आता राजमहलही शांत झाले असावे. कौसल्या, वडील आणि माझी आई—त्यांपैकी कोणीही ही रात्र काढू शकेल असे वाटत नाही. कदाचित माझी आई, शत्रुघ्नासाठी काळजीपोटी जगेल, पण कौसल्येला जे दुःख होईल, ते फारच कठीण आहे.” “ती अयोध्या, जी पूर्वी भक्तांनी भरलेली आणि पाहणाऱ्यांना आनंद देणारी होती, ती आता राजाच्या दुःखाने नष्ट होईल. राजा आपल्या ज्येष्ठ, प्रिय, आणि पुण्यात्मा पुत्राला न पाहता कसा जगेल? राजा गेला की कौसल्या जाईल, आणि मग माझी आईही प्राण सोडेल.” “राजाने आपल्या मनातील इच्छा पूर्ण केली नाही, रामाला राज्याभिषेक केला नाही, त्यामुळे तेही जग सोडतील. मग त्यांची अंत्यसंस्काराची जबाबदारी ज्यांची इच्छा पूर्ण झाली आहे, ते करतील.” “ती अयोध्या, जिथे सुंदर चौक, रुंद रस्ते, महाल, राजवाडे, आणि सुंदर स्त्रिया आहेत; रथ, घोडे, हत्ती, वाद्यांचा गजर, शुभ गोष्टींनी परिपूर्ण आणि आनंदी लोकांनी भरलेली; बागा, उद्याने, उत्सव, सभा यांनी समृद्ध—माझ्या वडिलांच्या या नगरीत लोक आनंदाने वावरत असतील.” “जर केवळ राजा दशरथ जगले, तर वनवास संपल्यानंतर आम्ही पुन्हा त्या पुण्यात्मा, धर्मात्मा राजाला पाहू शकू. सत्यप्रिय आणि सुखरूप असलेल्या रामासह आम्ही पुन्हा अयोध्येत प्रवेश करू शकू.” लक्ष्मण दुःखाने आणि शोकाने असे बोलत असताना रात्र ओसरू लागली. प्रजाहितदक्ष, सत्यप्रिय राजकुमार या प्रकारे बोलत असताना, गुहा आपल्या प्रिय मित्राबद्दलच्या प्रेमाने व्याकुळ झाला, आणि तो मोठ्या दुःखाने, जखमी हत्तीसारखा, अश्रूंनी डोळे भरून रडू लागला.