प्रिय वाचक, हे रामायणातील काही अत्यंत भावपूर्ण आणि महत्त्वाचे क्षण आहेत, जे मी तुम्हाला एकसंध कथनरूपात सांगतो. रामाच्या वनवासाच्या वेळेस, ब्राह्मणांनी केलेल्या अनेक यज्ञांचे फलन पूर्ण होणे रामाच्या परतण्यावर अवलंबून होते. त्यांची प्रतीक्षा आणि आशा अजूनही शिल्लक होती. त्या स्थळी असणाऱ्या सर्व प्राणी—चल आणि अचल—रामाला अत्यंत भक्तीभावाने अनुरोध करत होते; रामाने भक्तांच्या भक्तीला उत्तर देण्याचे आवाहन केले गेले. वनातील झाडे, त्यांच्या मुळांना तडाखा बसून, वाऱ्याच्या झोताने उडत, रामाच्या मागे जाऊ शकत नसल्याने जणू रडत आहेत असे वाटत होते. पक्षीही, अन्न व हालचालीत स्थिर, आपल्या झाडांमध्ये बसून, रामाला—जीवांना दया करणाऱ्या—प्रार्थना करत होते. ब्राह्मणांनी रामाच्या परत येण्याची आर्त हाक दिली, आणि त्याच वेळी अंधार पसरला, जणू राघवाला मार्ग अडवू लागला. सुमंत्रानेही थकलेल्या घोड्यांना रथातून सोडून, त्यांना पाण्याने भिजवलेली शरीर घेऊन अंधाराच्या जवळ नेले. तदनंतर, रामाने तामसा नदीच्या रम्य किनाऱ्यावर विश्रांती घेतली. त्याने सीतेकडे पाहून सौमित्राला (लक्ष्मणाला) सांगितले, "हे सौमित्र, आज वनात आपली पहिली रात्र आहे; तुझा वनवास शुभ होवो, आणि मनात चिंता धरू नकोस." रामाने लक्ष्मणाला दाखवले की, आजूबाजूचे वन जणू रिकामे झाले आहे, प्राणी आणि पक्षी आपापल्या निवाऱ्यात गेले आहेत, आणि जणू वन रडत आहे. आज अयोध्या नगरी—वडिलांची राजधानी—आपल्यासाठी शोक करीत असेल, यात शंका नाही. राजा दशरथाच्या गुणांमुळे प्रजाही राम, लक्ष्मण, शत्रुघ्न आणि भरत यांच्यासाठी दुःख व्यक्त करेल. रामाने आपल्या वडिलांसाठी आणि मातेसाठी चिंता व्यक्त केली—ते आपल्या आठवणीने वारंवार रडून अंधळे होऊ नयेत अशी प्रार्थना केली. पण भरत, जो मनाने धर्मनिष्ठ आहे, वडील आणि आईला धर्म, अर्थ आणि कामाच्या योग्य शब्दांनी सांत्वना देईल. भरताच्या करुणेचा विचार करून, रामाला आपल्या आई-वडिलांची चिंता वाटत नव्हती. लक्ष्मणाने रामाचे धर्मपालन केले, पण आता वैदेही सीतेच्या रक्षणात लक्ष्मणाने मदत करावी, असे रामाने सांगितले. त्या रात्री, रामाने तामसा नदीकाठी झाडांच्या पानांनी बनवलेल्या शय्येवर सीता आणि लक्ष्मणासोबत झोप घेतली. सुमंत्राने सूर्यास्तानंतर घोड्यांना चांगले चारा दिला आणि रात्री रामाच्या जवळ राहिला. संध्याकाळची पूजा करून, सुमंत्राने राम आणि लक्ष्मणासाठी शय्या तयार केली. राम, सीता आणि लक्ष्मण शय्येवर झोपले, आणि राम थकून झोपला. लक्ष्मणाने चारीटियर सुमंत्राला रामाच्या अनेक गुणांची आठवण करून दिली. रात्री लक्ष्मण जागा राहिला, आणि तामसा नदीकाठी सुमंत्राशी रामाच्या गुणांची चर्चा केली. त्या रात्री, तामसा नदीच्या दुसऱ्या किनाऱ्यावर, गायींच्या कळपांनी भरलेल्या जागेत, राम आपल्या सहकाऱ्यांसोबत रात्र व्यतीत केली. सकाळी, राम जागा झाला आणि आपल्या सहकाऱ्यांना पाहून लक्ष्मणाला सांगितले, "हे सौमित्र, पाहा, अयोध्येचे नागरिक आपले घरदार विसरून, झाडांच्या खाली आपल्यासाठी तळ ठोकून बसले आहेत." हे नागरिक आपल्या संकल्पावर ठाम आहेत; ते आपल्याला सोडून देण्यापेक्षा प्राण देण्यास तयार आहेत. रामाने सांगितले, "ते अजून झोपले असताना, आपण रथावर चढून, निर्भयपणे पुढे जावे." नागरिकांनी आपल्यामुळे अधिक दुःख सहन करू नये, म्हणून आपण त्यांना अजून त्रास देऊ नये. लक्ष्मणाने रामाशी सहमती दर्शवली, आणि रथावर चढण्याची तयारी केली. रामाने सुमंत्राला सांगितले, "रथ पटकन जोड, मी वनात जाणार आहे; जलद गतीने पुढे ने." सुमंत्राने उत्तम घोड्यांनी रथ जोडला आणि रामाला नम्रपणे कळवले, "रथ तयार आहे, राजकुमार; सीता आणि लक्ष्मणासह चढा, शुभ होवो." राम, सीता आणि लक्ष्मण रथावर चढले, आणि तामसा नदी पार केली. नदी पार करून, राम सुरक्षित, काटेरी रहित मार्गावर आला. नागरिकांना गोंधळात टाकण्यासाठी, रामाने सुमंत्राला सांगितले, "रथ उत्तर दिशेला वळव आणि पुढे जा." काही वेळाने, रथ पुन्हा मागे वळव, जेणेकरून नागरिकांना आपला मार्ग कळू नये; हे काळजीपूर्वक कर. सुमंत्राने रामाच्या आज्ञेप्रमाणे केले, आणि पुन्हा रामाला कळवले. त्यानंतर, राघव कुळाचे दोन्ही पुत्र, सीतेसह, रथावर चढले आणि सुमंत्राने रथ आश्रमाच्या मार्गावर जलद गतीने पुढे नेला. या प्रकारे, राम, सीता आणि लक्ष्मणाचा वनवासाचा प्रवास, भक्तांच्या आर्ततेने, प्राण्यांच्या आणि नागरिकांच्या प्रेमाने, आणि रामाच्या धर्मनिष्ठ निर्णयांनी पुढे सरकला.