वाल्मीकिरामायणम्

सुमित्रा लक्ष्मणाला प्रेमाने समजावत होती, “आपल्या कुलाची हीच शाश्वत परंपरा आहे—दान करणे, यज्ञसंकल्प घेणे, आणि रणांगणात स्वतःचे बलिदान देणे.” असे म्हणून ती पुन्हा पुन्हा म्हणाली, “जा, जा.” तिने पुढे सांगितले, “रामाला पित्याप्रमाणे मान, मला आईसारखे, आणि जनकनंदिनीला स्वतःची मान. अयोध्येला जणू वन समज आणि, माझ्या मुला, तू जसा वाटेल तसा जा.” तेव्हा सुमंत्र, हात जोडून, अत्यंत नम्रपणे आणि विनयशीलतेने, इंद्राजवळ मातली जसा बोलतो तसा, ककुत्स्थ वंशातील तेजस्वी राजपुत्राला म्हणाला, “राजकुमार, रथावर चढा, हा रथ तुझ्यासाठी मंगल होवो. राम ज्या ठिकाणी सांगेल, तिकडे मी तुला झपाट्याने घेऊन जाईन.” त्याने पुढे स्मरण करून दिले, “चौदा वर्षे तुला वनात राहायचे आहे; राणीने जसे सांगितले तसे ते वर्षे आरंभ करावीत.” सीता आनंदाने उजळून निघाली; तिने अलंकार घातले आणि सूर्याप्रमाणे तेजस्वी होत रथावर चढली. वनवासाच्या वर्षांची गणना करत, आणि पतीच्या मागे जाण्याच्या निश्चयाने, तिच्या सासऱ्याने तिला वस्त्रे आणि दागिने दिले. त्याचप्रमाणे, दोन्ही भावांना शस्त्रे, कवच आणि मजबूत ढाल दिली गेली, ती सर्व रथात ठेवली गेली. राम आणि लक्ष्मण दोघांनीही झपाट्याने त्या सोन्याने सुशोभित आणि अग्निप्रमाणे तेजस्वी रथावर स्थान घेतले. सीता आणि दोन्ही भावंडे रथावर बसलेले पाहून, सुमंत्राने वाऱ्यासारख्या वेगवान घोड्यांनी रथ पुढे हाकला. राम दीर्घ वनवासासाठी निघून गेला तेव्हा अयोध्या नगरी व तिचे लोक शोकाने बधीर झाले. शहरात गोंधळ, भीती, रागाने उन्मत्त हत्ती, घोड्यांचा गोंगाट, आणि प्रचंड कल्लोळ पसरला. लहानथोर, स्त्रीपुरुष, सर्वजण दुःखाने व्याकुळ होऊन रामाच्या दिशेने धावले, जणू उन्हाने व्याकुळ झालेला माणूस पाण्याकडे धावतो. चारही बाजूंनी, मागून आणि बाजूने, सर्व लोक अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी, मोठ्या आक्रोशाने, रामामागे चालू लागले. त्यांनी सुमंत्राला विनवले, “घोड्यांचे लगाम धर, रथ हळू हळू चालव; आम्हाला रामाचे ते तेजस्वी रूप पाहायचे आहे, जे पुढे पाहायला मिळणार नाही.” काहींनी हळूहळू उद्गार काढले, “रामाची आई बहुधा लोखंडाची बनलेली असावी, कारण तिचा देवतुल्य तेजस्वी पुत्र वनात जात असताना तिचे हृदय तुटत नाही.” दुसऱ्या बाजूला, “वैदेही पतीव्रता धर्म निभावत आहे, जशी सावली नेहमी पाठीशी असते, किंवा सूर्यकिरण मेरू पर्वतावर पडतात, तशी ती रामाच्या मागे चालली आहे.” लक्ष्मणाकडे पाहून लोक म्हणाले, “अरे लक्ष्मणा, तू खरोखर धन्य आहेस; तू आपल्या दयाळू, देवतुल्य भावाची सेवा करशील.” “तुझी बुद्धी आणि भाग्य मोठे आहे; हा खरा स्वर्गाचा मार्ग आहे, की तू त्याच्या पाठीशी जात आहेस.” असे बोलता बोलता, लोकांचे अश्रू आवरले नाहीत; त्यांनी आपल्या अत्यंत प्रिय, इक्ष्वाकुवंशाचा आनंद असलेल्या रामामागे चालणे सुरूच ठेवले. दरम्यान, दुःखाने वेढलेल्या स्त्रियांमध्ये वेढलेला, स्वतःही शोकाने व्याकुळ झालेला राजा घराबाहेर आला आणि म्हणाला, “मी माझ्या प्रिय पुत्राला पाहीन.” त्याच्या पुढे स्त्रियांचा आक्रोश ऐकू येऊ लागला, जणू बलाढ्य हत्तीला बांधल्यावर मादी हत्ती ओरडतात तसा. ककुत्स्थ वंशाचा पित्याचा, तेजस्वी राजा त्या क्षणी जणू ग्रहण लागलेल्या पूर्ण चंद्रासारखा दिसत होता. आणि दशरथपुत्र राम, तेजस्वी आणि अथांग मनाचा, सुमंत्राला आग्रहाने म्हणाला, “रथ वेगाने हाक!” रामाने सुमंत्राला “जा” असे सांगितले, तर लोकांनी “थांब” असे ओरडले—पण सुमंत्र दोघांच्या आज्ञांमध्ये अडकून, काहीच करू शकला नाही. बलवान भुजांचा राम निघून जात असताना, नगरवासियांच्या अश्रूंनी जमिनीवरील धूळ ओलसर झाली. शहर साऱ्या बाजूंनी शोक, अश्रू, आणि गोंधळाने भरून गेले; “हाय!” अशा हाकांनी अयोध्या शुद्ध हरपली, रामाच्या प्रस्थानाने ती अत्यंत दुःखी झाली. स्त्रियांच्या डोळ्यांतून वेदनेने वाहणारे अश्रू जणू मासळीने हलवलेल्या पाण्याने कमळ हलतात तसे वाहू लागले. राजाने अयोध्येचे लोक रामावर मन लावून चाललेले पाहिले, तेव्हा तो दुःखाने जणू मुळापासून तोडलेल्या झाडासारखा जमिनीवर कोसळला. रामाच्या मागे मोठा कोलाहल झाला; राजा कोसळलेला पाहून लोक त्याच्या मागे गोळा झाले. काहींनी “हाय राम!” असे ओरडले, काहींनी “रामाची आई!” असे, आणि अंतःपुरातील स्त्रियांनी मोठ्या आक्रोशात विलाप केला. रामाने मागे पाहिले, तेव्हा त्याने पाहिले की त्याचे वडील आणि आई, सुखासीन जीवन जगणारे, आता दुःखाने व्याकुळ होऊन पायी चालत त्याच्या मागे येत आहेत. त्याने सुमंत्राला पुन्हा सांगितले, “रथ वेगाने हाक!” कारण आपल्या आई-वडिलांचे हे दुःखद दृश्य त्याला सहन होत नव्हते, जसे गंडदंडाने मारलेला हत्ती वेदना सहन करू शकत नाही. बांधलेल्या गायीने आपल्या वासराकडे धावावे तसे रामाची आई त्याच्याकडे धावत होती. कौसल्या रडत, रथाच्या मागे धावत, “राम! हाय सीते! लक्ष्मणा!” असे हाक मारू लागली. रामाने पुन्हा पुन्हा आपल्या आईकडे पाहिले; तिच्या डोळ्यांतून राम, लक्ष्मण, सीता यांच्यासाठी दुःखाने नाचणारे अश्रू वाहू लागले. राजा “थांब!” असे ओरडत होता, तर राम “जा, जा!” असे सांगत होता; सुमंत्र दोघांच्या आज्ञांमध्ये अडकला, जणू दोन चाकांमध्ये काहीतरी अडकल्यासारखा. रामाने त्याला सांगितले, “राजा तुला दोष देईल, तरीही म्हणावे—‘मी ऐकले नाही’; कारण दीर्घ दुःखात राहणे हे मोठे पाप आहे.