कैकेयीच्या कक्षात राम, लक्ष्मण आणि राजा दशरथ यांच्यातील संवाद अत्यंत गंभीर आणि भावनिक होता. रामाच्या विनयशील आणि संयमित वर्तनामुळे सर्वत्र शोकाची छाया पसरली होती. सीतेला धीर द्यावा, असे सुचवले गेले; पण रामाच्या वडिलांची अवस्था मात्र अत्यंत दयनीय होती—त्यांचे डोळे जमिनीवर रोखलेले, आणि हळूहळू अश्रू ढाळणारे. राजाच्या आज्ञेने, वेगवान घोड्यांवर स्वार दूतांना भरताला त्याच्या मामाच्या घरी बोलावण्यासाठी त्वरित पाठविण्याचा निर्णय झाला. रामाने ठामपणे सांगितले, ‘‘पित्याच्या आज्ञेप्रमाणे मी त्वरित दंडकारण्यात जाऊन चौदा वर्षे निर्वासित म्हणून राहीन.’’ रामाची ही वचनबद्धता ऐकून कैकेयीला समाधान वाटले; ती त्याच्या वनवासावर विश्वास ठेवून त्याला लवकर निघण्यास प्रवृत्त करू लागली. ‘‘ठीक आहे, दूतांना भरताला बोलावायला पाठवा,’’ असे ती म्हणाली. ‘‘पण राम, तू जेव्हा इतका त्वरित निघण्यास उत्सुक आहेस, तेव्हा उशीर करणे योग्य नाही. तुझ्या वनवासाच्या तयारीत कोणताही विलंब होऊ नये.’’ कैकेयी पुढे म्हणाली, ‘‘राजा लाजेमुळे तुझ्याशी बोलत नाही, म्हणून काही मनात राग धरू नकोस. तो ज्या वेदनेत आहे, त्यात तो तुझ्या वनप्रवासापर्यंत न स्नान करील, न भोजन करील—म्हणून तू लवकर निघ.’’ राजा दशरथ दुःखाने व्याकुळ होऊन ‘‘हाय, किती भयंकर!’’ असे म्हणत सोन्याच्या पलंगावर कोसळले. कैकेयीच्या आग्रहाने रामाने वडिलांना उचलले आणि जणू काही चाबूक मारलेल्या घोड्यासारखा, वनाकडे जाण्याची तयारी केली. ‘‘माझा लाभ किंवा स्वार्थ नाही, हे जाण, हे देवी,’’ राम म्हणाला, ‘‘मी ऋषिंप्रमाणे धर्मात स्थित आहे. तुझा आनंद व्हावा म्हणून जे काही शक्य होते ते मी पूर्ण केले—even जर त्यासाठी मला प्राण गमवावे लागले तरीही.’’ ‘‘पित्याची सेवा आणि त्याच्या आज्ञेचे पालन—याहून श्रेष्ठ धर्म नाही,’’ असे सांगून राम म्हणाला, ‘‘पित्याने थेट सांगितले नाही तरी, तुझ्या शब्दावर मी चौदा वर्षे या वनात राहीन. तू माझ्या विषयी पित्याला बोललीस, यावरून तुला माझ्यात काही सद्गुण अपेक्षित नाहीत, हे स्पष्ट होते.’’ मग राम म्हणाला, ‘‘आईला निरोप देऊन, सीतेला सांत्वन करून, आजच मी दंडकारण्यात प्रस्थान करीन. भरताने राज्याचा कारभार करावा आणि वडिलांची सेवा करावी, हेच सनातन धर्म आहे—तुलाही तसेच करावे लागेल.’’ रामाची ही वचनबद्धता ऐकून राजा दशरथ दुःखाने गहिवरला, आणि मोठ्याने रडू लागला. रामाने वडिलांच्या आणि कैकेयीच्या पायांना वंदन केले आणि जमिनीवर लोळण घेतली. मग त्याने वडिलांची आणि कैकेयीची प्रदक्षिणा केली आणि आतल्या महालातून बाहेर पडून आपल्या मित्रांना भेटला. लक्ष्मण, सुमित्रेचा आनंद, डोळ्यात अश्रू आणि मनात संताप घेऊन, रामाच्या मागे चालू लागला. रामाने यज्ञासाठी सजवलेली भांडी प्रदक्षिणा केली आणि त्यांच्याकडून नजर न हटवता हळूहळू पुढे चालू लागला. राज्य गमावल्याने त्याच्या तेजात किंचितही फरक पडला नाही; तो सर्वांना प्रिय होता, जसा क्षीण होणारा चंद्रही आपली शोभा गमावत नाही. वनात जाण्याचा निर्णय घेत असताना, रामाच्या मनात कोणतीही खंत, उद्वेग किंवा अस्थिरता दिसली नाही; जणू तो या जगाच्या पलीकडे आहे. त्याने शुभ्र छत्र, सुंदर पंखे आणि आपले सेवक, रथ, नगरातील लोक यांना निरोप दिला. अंतःकरणात दुःख असूनही, इंद्रियांवर संयम ठेवून, आपली आई कौसल्येच्या घरी गेला—तिला ही दु:खी वार्ता सांगायची होती. रामाच्या सर्व विश्वासू सेवकांना त्याच्या चेहऱ्यावर कोणताही बदल जाणवला नाही. महान भुजांचा, आत्मसंयमी राम नेहमीप्रमाणे शांत होता, जसा शरद ऋतूतील चंद्र स्वतःच्या प्रकाशाने उजळतो. सर्वांना मधुर शब्दांनी सन्मान देत, राम आपल्या आईकडे गेला. त्याचा वीर बंधू लक्ष्मण, स्वतःच्या दुःखासह, त्याच्या मागे होता. रामाने कौसल्येच्या घरात प्रवेश केला, जरी तिथे आनंदाचे वातावरण होते, तरी आलेल्या संकटाचा सामना करताना त्याने आपल्या मित्रांची चिंता होऊ नये म्हणून मनातली खंत दाखवली नाही. रामाने कक्ष सोडताच, हात जोडून, महालातील स्त्रियांनी जोरजोराने आक्रोश केला. राजा आणि सर्व महालवासी यांच्या आज्ञेने राम नेहमीच त्यांचा आधार होता, पण आज तो निघून जाणार होता. ‘‘जसा तो नेहमी आई कौसल्येशी वागतो, तसाच तो जन्मापासून आमच्याशी वागला आहे. अपमान झाला तरी तो कधी रागावत नाही, सर्वांना शांत करतो, आणि आज तो आम्हाला सोडून जाणार आहे,’’ अशा भावना त्यांनी व्यक्त केल्या. ‘‘हाय! आपला राजा अजाणपणे रामासारख्या सर्व प्राण्यांसाठी मार्गदर्शक असलेल्या पुत्राचा त्याग करतो,’’ असे त्या म्हणाल्या. सर्व राण्या गायींप्रमाणे आपल्या वासरांपासून वेगळ्या झाल्यासारख्या आक्रोश करू लागल्या आणि पतीसाठी विलाप करू लागल्या. राजा दशरथाने आपल्या पुत्राच्या विरहाने व्याकुळ होऊन, महालातील त्या भीषण विलापाचा आवाज ऐकला आणि तो आपल्या आसनावर कोसळला. राम, मनात खोल दुःख घेऊन, जड श्वास घेत, स्वतःला संयमित ठेवत, लक्ष्मणासह आपल्या आईच्या अंतरंग कक्षात गेला.