राम, पुरुषसिंह, निर्मळ अंत:करणाचा आणि सर्व जीवांशी मधुर वाणीने वागणारा होता. त्याच्या सौम्य आणि प्रेमळ बोलण्याने तो सर्व लोकांचे मन जिंकत असे. राघव सत्यनिष्ठेने या जगातील सर्व लोकांना जिंकतो, दानाने द्विजांना, सेवेमुळे वडीलधाऱ्यांना आणि युद्धात धनुष्याने शत्रूंना पराभूत करतो. सत्य, दान, तप, त्याग, मैत्री, पावित्र्य, सरळपणा, विद्या आणि वडीलधाऱ्यांची सेवा—या सर्व सद्गुणांत राघव नेहमी अढळ असतो. त्याच्यातील या थोरपणामुळे, हे देवी, देवांसमान सद्गुण असलेल्या रामाविरुद्ध वाईट विचार मनात आणणे कसे शक्य आहे? त्याचे तेज महान ऋषींसारखे आहे. मी आजवर कधीच कोणालाही कठोर शब्द बोललो नाही, सर्वांशी नेहमीच स्नेहाने बोलतो; मग तुमच्या इच्छेसाठी, रामाला अशा शब्दांत बोलावे का, जे तुम्हाला प्रिय पण त्याला दुःखदायक असतील? ज्यात संयम, तप, त्याग, सत्य, धर्म, कृतज्ञता आणि सर्व जीवांशी अहिंसा आहे—त्याच्याशिवाय मी कुठे जाऊ? तू माझ्यावर दया कर, कैकेयी. मी वृद्ध आहे, थकलेला आहे, तपस्वी आहे, दुःखी आहे, आणि शोकात बुडालो आहे. पृथ्वीवर समुद्राच्या काठापर्यंत जे काही मिळू शकते, ते सर्व तुला देईन; पण रागाला आपल्या मनात थारा देऊ नकोस. मी हात जोडून तुझ्या पायांवर डोके ठेवतो, कैकेयी. रामाचा आश्रय हो, आणि अधर्म कधीच माझ्या जवळ येऊ देऊ नकोस. या प्रकारे, दुःखाने व्याकुळ, विलाप करणारा, शुद्धी हरपणारा आणि डगमगणारा मोठा राजा शोकाने पूर्णपणे ग्रासला गेला. पुन्हा पुन्हा दुःखाच्या समुद्रातून सुटका मागत असताना, कैकेयीने त्याला आणखी कठोर शब्दांत उत्तर दिले. "राजा, जर तू मला दोन वर दिल्यानंतर आता त्याची खंत करतोस, तर पृथ्वीवर तू आपली धर्मनिष्ठा कशी सांगशील? जेव्हा अनेक राजर्षी तुझ्यासोबत धर्मावर चर्चा करतील, तेव्हा तू काय उत्तर देणार? तू म्हणशील का, 'मी तिच्या कृपेवर जगलो, तिने मला वाचवले, पण मी कैकेयीला फसवले?' राजा, तू राजांची निंदा करशील, जर वर दिल्यानंतर आता त्याचे उल्लंघन केलेस. शैब्याने पक्ष्यासाठी स्वतःचे मांस दिले, अलर्काने डोळे सोडून सर्वोच्च स्थिती गाठली. समुद्राने एकदा वचन दिल्यावर आपली सीमा कधीही ओलांडली नाही; तूही पूर्वीच्या कृती आठव, आणि आपले वचन मोडू नकोस. पण तू धर्म सोडून, रामाचा राज्याभिषेक करून, कौसल्येसोबत सदैव आनंद उपभोगू इच्छितोस, हे दुष्ट मनाच्या. ते धर्म असो वा अधर्म, सत्य असो वा असत्य—जे काही तू मला वचन दिलेस, त्याचे उल्लंघन होऊ नये. नाहीतर मी तुझ्यासमोरच विष प्राशन करीन आणि रामाचा राज्याभिषेक झाल्यास तुझ्या डोळ्यादेखत प्राण सोडीन. एक दिवस जरी रामाच्या मातेला माझ्या नमस्काराचा स्वीकार करताना पाहिले, तरी मृत्यू मला अधिक प्रिय वाटेल. भरत आणि मी, हे नराधिपा, तुला शपथ देतो—रामाच्या वनवासाशिवाय मला दुसरे काहीही प्रिय नाही. असे म्हणून कैकेयी शांत झाली; ती शोकाकुल झालेल्या राजाला उत्तर देईनाशी झाली. रामाच्या वनवासाबद्दल आणि भरताच्या राज्याभिषेकाबद्दल कैकेयीचे कठोर शब्द ऐकून, राजाचा मन:संयम ढळला; तो क्षणभर काहीही बोलला नाही, फक्त राणीला पाहत राहिला, जरी ती कठोर बोलत होती. त्या वज्राघातासारख्या, हृदयाला वेदना देणाऱ्या शब्दांनी राजा अत्यंत दुःखी झाला. राणीच्या निर्धाराचा आणि तिच्या भीषण शपथेचा विचार करत, "राम!" असे म्हणत राजा जणू कुणी झाड तोडले असावे, तसा कोसळला. त्याचे भान हरपले, तो जणू वेड्यासारखा, आजारी माणसासारखा, शक्तिहीन सर्पासारखा झाला. कातर आणि कष्टी स्वरात तो कैकेयीला म्हणाला, "कोणीतरी तुला हे विनाशकारी, पण वरवर लाभदायक वाटणारे कृत्य सुचवले आहे का? तू मला लाज न ठेवता बोलतेस, जणू तुझ्या मनावर भुताचा प्रभाव आहे; तुझ्यात पूर्वी कधीच असा दुर्गुण नव्हता. पण आता, बालकासारखे, तुझ्यात हे उलटपण दिसते; कुठून हे भय तुझ्या मनात आले, की तू असा वर मागितलास?" "तुला भरताला सिंहासनावर बसवायचे आहे, आणि राघवाला वनात पाठवायचे आहे; हे वृत्ती आणि असत्य सोड. जर तू पती, प्रजाजन, आणि भरत यांना प्रिय वाटावे असे काही करू इच्छितेस, हे निर्दयी, दुष्ट मनाच्या, तुच्छ आणि पाप करणाऱ्या, तर सांग, माझ्यात किंवा रामात कोणता त्रास किंवा असत्य आहे? रामाशिवाय भरत कधीच राज्यावर आरूढ होणार नाही. खरे तर, मी भरताला रामापेक्षा अधिक धर्मनिष्ठ मानतो; पण जेव्हा रामाला वनवास सांगितले जाईल, तेव्हा मी त्याला कसा पाहू? त्याचे तेज जणू ग्रहण लागलेल्या चंद्रासारखे फिकट होईल; आणि माझ्या मित्रांसह ठरवलेला उत्तम निर्णय काय होईल? मी सैन्याला, पराभूत झाल्यासारखे परतताना कसे पाहू? विविध दिशांनी आलेले राजे मला काय म्हणतील? अरेरे, या तरुण इक्ष्वाकूने इतका काळ राज्य केले, जरी अनेक वृद्ध, सद्गुणी आणि विद्वान उपस्थित होते. ते ककुत्स्थाला विचारतील, आणि मी इथे काय सांगू? की माझ्या मुलाला मीच, कैकेयीच्या हट्टामुळे, वनवास दिला? हे सत्य सांगितले, तरी ते लोकांना असत्यच वाटेल. आणि राघव वनात गेल्यावर कौसल्या मला काय म्हणेल?