मिथिलानगरीवर मोठ्या संतापाने अनेक राजांनी आक्रमण केले. वर्षभर हे युद्ध चालले, आणि अखेरीस त्यांच्या सर्व साधनांचा, सैन्याचा पुरवठा संपला. त्या संकटाच्या काळात, मी—राजा जनक—खूपच व्याकुळ झालो. मग मी कठोर तपश्चर्या करून सर्व देवतांची प्रार्थना केली. देवता अत्यंत प्रसन्न झाले आणि त्यांनी मला चार विभागांचे बलशाली सैन्य दिले. त्यानंतर, पराभूत राजे पराभूत होऊन, मारले जाऊन, सर्व दिशांना पळाले. हे महर्षे, त्या शक्तिहीन आणि दुष्ट राजांसह त्यांचे मंत्री, ज्यांची शक्ति संशयात होती, ते सर्व पराभूत झाले. हीच ती तेजस्वी धनुष्य, ज्याचा तुम्ही विचार करता आहात. हे स्थिरचित्त ऋषे, मी हे धनुष्य राम आणि लक्ष्मणाला दाखवणार आहे. जर राम हे धनुष्य उचलू शकला आणि प्रत्यंचा चढवू शकला, तर माझी कन्या, गर्भाशयाशिवाय जन्मलेली सीता, दशरथपुत्र रामाला वधू म्हणून देईन. आता, वाल्मीकी रामायणाच्या बालकांडातील सद्याचा सर्ग ऐका. राजा जनकाची ही वचने ऐकून, महर्षी विश्वामित्रांनी राजाला सांगितले, ‘‘हे राजन, रामाला ते धनुष्य दाखवा.’’ मग जनकाने आपल्या मंत्र्यांना आज्ञा केली, ‘‘ते दिव्य धनुष्य, सुगंधी हारांनी सुशोभित करून, येथे आणा.’’ जनकाच्या आज्ञेवरून, मंत्र्यांनी नगरात प्रवेश केला आणि ते आठ चाकांचे मोठे लोखंडी पेटी, ज्यात धनुष्य ठेवले होते, मोठ्या परिश्रमाने बाहेर आणले. पन्नासशे बलवान पुरुषांनी मिळून ते पेटी हलवली. मंत्र्यांनी ती लोखंडी पेटी, जिच्यात धनुष्य होते, राजाजवळ ठेवली आणि म्हणाले, ‘‘हे राजन, हे उत्तम धनुष्य आहे, सर्व राजांनी याचा मान केला आहे. हे मिथिलाधिपती, पाहू इच्छित असाल तर पाहा.’’ हे ऐकून, राजा जनकाने हात जोडून, महात्मा विश्वामित्र, राम आणि लक्ष्मण यांना संबोधित केले. ‘‘हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, हे धनुष्य जनकवंशीयांनी आणि अनेक बलवान राजांनी पूजले आहे; मात्र, ते कोणालाही प्रत्यंचा चढवता आले नाही. देव, असुर, राक्षस, गंधर्व, यक्ष, किन्नर, किंवा महान नाग—कोणालाही हे धनुष्य उचलता, वाकवता किंवा प्रत्यंचा चढवता आले नाही. मग माणसांना तर हे शक्यच नाही. हे धनुष्य येथे आणले आहे; हे ऋषे, या दोन राजपुत्रांना ते दाखवा.’’ जनकाचे हे शब्द ऐकून, विश्वामित्रांनी रामाला म्हणाले, ‘‘माझ्या बाळा राम, हे धनुष्य पाह.’’ ऋषींच्या आज्ञेने, राम त्या धनुष्याजवळ गेला, पेटी उघडली, आणि धनुष्य पाहून म्हणाला, ‘‘हे उत्तम, दिव्य धनुष्य मी हाताने स्पर्श करीन; ते उचलण्याचा आणि प्रत्यंचा चढवण्याचा प्रयत्न करीन.’’ राजा म्हणाला, ‘‘तसेच होवो.’’ ऋषीनेही अनुमती दिली. मग रामाने सहजपणे धनुष्य मध्यभागी धरले. हजारो माणसे पाहत असताना, रघुकुळाचा आनंद, धर्मात्मा राम, त्या धनुष्याला पाण्यासारख्या सहजतेने प्रत्यंचा चढवली. मग रामाने ते धनुष्य पूर्णपणे ओढले आणि एका झटक्यात ते मध्यभागी मोडले. त्या मोडण्याचा आवाज प्रचंड गडगडाटासारखा झाला; पृथ्वी जोरात हादरली, जणू पर्वतच फाटला. त्या आवाजाने सर्व लोक भांबावून खाली पडले—फक्त महर्षी, राजा आणि राम-लक्ष्मण सोडून. लोकांना शुद्धीवर येताच, राजा जनकाने भीती गेल्यावर, हात जोडून, वाणीच्या कुशलतेने महर्षीला म्हणाले, ‘‘माझ्या डोळ्यांनी दशरथपुत्र रामाची शक्ति पाहिली; हे अद्भुत, अकल्पनीय आणि माझ्या अपेक्षेपलीकडचे आहे. माझी कन्या सीता, आता दशरथपुत्र रामास वधू म्हणून मिळाली, तर जनककुळाचे नाव उज्ज्वल करील. हे कौशिक, माझा संकल्प पूर्ण झाला—‘सीता पराक्रमानेच मिळावी.’ माझी प्राणाहून प्रिय कन्या रामाला देण्याचे ठरवले आहे. तुमच्या संमतीने, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, माझे मंत्री त्वरेने, आशीर्वाद घेऊन, जलद रथांवर अयोध्येत जावोत. ते राजा दशरथाला आदराने येथे घेऊन यावेत आणि माझ्या कन्येच्या पराक्रमाने मिळालेल्या विवाहाची बातमी त्यांना सांगावीत. तसेच, ऋषीच्या संरक्षणाखाली असलेल्या ककुत्स्थकुळातील दोन पुत्रांविषयीही सांगावेत, आणि प्रेमाने, जलदपणे, राजाला येथे आणावेत.’’ कौशिक ऋषींनी ‘‘तसेच होवो’’ असे म्हणताच, धर्मनिष्ठ राजा जनकाने आपल्या मंत्र्यांना आज्ञा दिली. त्यांनी घडलेली सारी घटना सांगण्यासाठी आणि दशरथराजाला घेऊन यावे म्हणून त्यांना अयोध्येला पाठवले. आता, वाल्मीकी रामायणाच्या बालकांडातील पुढील सर्ग ऐका. राजा जनकाच्या आज्ञेने, त्यांच्या रथांचे घोडे थकलेले असतानाही, त्या दूतांनी तीन रात्र प्रवास करून अयोध्येच्या नगरीत प्रवेश केला. राजाच्या आज्ञेप्रमाणे, ते थेट राजवाड्यात गेले आणि देवासारखे तेजस्वी, वृद्ध राजा दशरथाला पाहिले. सर्व दूतांनी आदराने, भीतीमुक्तपणे, हात जोडून गोड आणि सन्मानपूर्वक वचन सांगितली. ‘‘मिथिलाधिपती राजा जनक, यज्ञाग्निसह, पुन्हापुन्हा प्रेमळ आणि मधुर वचनांनी... राजा जनक, आपल्या पुरोहित आणि आचार्यांसह, प्रथम आपल्या कुशलतेची आणि अखंड समृद्धीची विचारपूस करतात, हे महाबली राजन. आपल्या कुशलतेची विचारपूस शांतपणे करून, मिथिलाधिपती वैदेह, कौशिक ऋषीच्या संमतीने, खालील वचन आपल्याला सांगतात...